Skip to main content

Full text of "Domitii Vlpiani e Libro regvlarvm singvlari excerpta: eivsdem Vlpiani Institvtionvm fragmenta"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



^ 




/iJlo>^ -^3 / • ^^ 



.600 



V/a.7 






■-•» »^. 








t 



DOMITn VLPIANI 

E UBRO REGVIAEVM SINGVUEI EXCERPTA 
EIVSDEM VLPIAM' 

HJSTITVTIONVllI FEAGMENTA^«Tj^., 

lOAirirES VABXEN / - 



BONNAE 

IHPEN3IS ADOLPHI HAKCI 

UDCCCLVI 



Lipsiae. Typis B. 6. Teubneri. 






ALFREDO FLECKEISENO 



AMICITIAE CAVSA 



.» . 



1 

I 



PRAEFATIO. 

V Ipiani iiaec, quam nunc in lucem emitto, edi- 
tio cum breuibus tantum a4notationibui( distineta 
nec prolixis commentariis adomata prodeat, facien- 
dum uidetur, ut, quid ea nouae dotii» afferat quid- 
que a superioribus critici generis differat, paulo 
uberius in ipso limine libelli ezpromam. 

Ergo duplicem editoris operam ipsa, condicio 
libelli efflagitabat, quem non tantum scribarum in- 
scitia communisque temporum fortuna foedius de- 
prauauit, sed etiam breuiatoris cuiusdam male sct 
dula manus insigniter attenuafum exhibuit. Hanc 
enim epitomam esse, non integrum Ubrum, ab eo, 
qui princeps hunc aureum libellum a situ uindicauit, 
loanne Tilio perspectum est: quem tamen in eo 
fefellit opinio, quod haec non ex uno Vlpiaxii libro 
excerpta, sed corrasa e compluribus eiusdem Vlpi- 
ani scriptis frusta esse suspicaretui:. Enimuero e 
regularum libro singulari haec siue excerpta siue 
fragmenta originem ducere, lacabus Cuiacius 
(Obss. XVn 28. XIX 30, al.) ac Petrus Pi- 
thoeus (Mos. et Bom. leg. coU. n 2) aliique 
olim aut afflrmarunt diserte aut breuiter signiflca- 
runt: eandemque sententiam nostra aetate studio- 
sius commendauit Fr. Ad. Sehillingius (Diss. 
crit. de Ylp. fragm. VratisL 1824). Neque perito* 



VI PRAEPATIO. 

rnm hodie qaisqaam erit opinori^ qai haec frag- 
menta potius, quae adhuc nri a doctissimis appel- 
lantur, quam excerpta esse serio putarit, licet 
efitomam ipsam, quod multonim opinioni obftiit, 
iniuria temporis et capite et &Die truncarit. 

De epitoma autem deque origine ^pitomae <;um 
in eonfesso res esset, hoc restabat, ut, quoad eius 
'lic^ret, integrioris libri, quemadmodum ex Vlpiani 
manu prodierit, species quaedam adumbraretur, ra- 
tionesque indagarentur , si quas breuiator in excer- 
piendo secutus sit. Atque hoc quidem Theodori 
Mommseni beneficio (Vlp. ed. B()ck. 4. p. 109 Bqq.) 
ita nunc exploratum est, ut Vlpianum compareat 
suum regularum librum fore ad Gaianarum institu- 
tioiium ordinem ac diuisionem inBtitnisse , breuia- 
torem auteih eins aut mutauisse aut, si a nonnullis 
titulorum inscriptionibtis recesseris, addidisse pau- 
eissima, oontra quidquid a sui temporis usu forensi 
alieiinm iudiearet, omisisse compertum sit. 

QiMe cum fta essent, non potuit dubia esse 
ratio, qua hodie Ylpiani edilio adomanda sit. Ete- 
nim cum iam non possis integrum Vlpiani librum 
tecuperare, sed fere debeas in resuscitanda et a 
libraiiorum delictis expurganda breuiatoris mimu 
subst8ter«8, in textu nihil attigi aut indicaui eoram, 
quae sno consilio breuiator aliter dedit, atque olim 
in ipsius Ylpiam libro fuisse probabile est. Verum 
tamen ne inlini integrite/tis specie loctores elude- 
rentur, in secteta a critieiB notis adnotatiotte; quid- 
quid ad informandam animo pristinam operis for- 
ittam eonferro uideretur, exhibui. Itaqne primum, 



.PRABFATIO. W 

qoo xegnlaram, quae !elim fuerit, coliaereiitifi ae 
distributio aippareret, cum Vlpiani regulis pasrim 
composui Graianarttm institatioiium comm6iitari(\8 : 
nec tamen ita, ut singulis Ylpiani loeis, e Gaio 
quae itiis responderent , adscriberem, sed ut per 
ulrinsque systematis partes maiores ae minora 
eommata coi]B{tionem persequerer rationesqoe, qua- 
bus sdbsndB uel addendo uel demendo uel denique 
ordinem disputationis immutando a Gaio deflex^it 
VlpianuB, signifiearem. In qua opera grato mlii 
adiumento fuit ea, quae nunc B&ckingii Vlpiai^o 
adiecta est^ systematis tabnla, dhisdemque B5cku> 
gii delineatio Gaiani sjstematis. Deinde in .eadem 
adnotatione, breniatoris uestigia sequiens, indioani, 
si quae iUum in integro Vlpiani ialwo nouanissie 
certius constaret aut probabilis ratiocinatio ostende- 
iret. Qnointm«pleraque acumini Mommsem debentur^ 
md quod quaedam, quae-ille casu aut Hbrarii dr- 
rore orta aarbitrabatur, rectius uidebar ad breuiato- 
ris consilium refenre: «e nicissim in nonnuUii^, 
qawe illi manum breuiatoris prodebant, acquiescere 
in Ubrarii oeeitantia malui. 

Itaque dieendum est de sltera mea edentis 
opera, quae in textu epitomae oritica ra1»on« con* 
stituendo uersatuir. De qna «t ordine expoxiatur, 
incipieiMhtm est a codicum editionumque , quae di- 
iudicandae ledtionis «uefecritatem babeant, recensn. 

Principem igitnr editionem., qnae Pariaiis piro* 
^iat a. 1S49, Ifoaanes Tilius (Du TiUet), episeo- 
pns Parisienfiis, curauit, nno eoque depmuatissimo 
eodice nsus,' in quo hi TiTYii bk corposx 



Vftl ' P&AEFATIO. 

'vtPiAiJi - sic eniin inscripti sunt in codice — 
Alariciano,; quod uocant, brenia^io iciserti erant. 
Sed Tilins cum reuocati ab interitu Hbri laudem 
meruerit) innuinerabiles tamen locos, qui corre- 
ctione indigerent , ctirae posteriorum reliquit. Ac 
primum lacobus Guiacius semel editas Ylpisni 
regulas continuo fere studio fouit et ezpoliuit : unde 
ortae sunt primum notae in Vlpianum, quas Cuia- 
cii discipulns , loannesAmariton, nesciente illo, 
sed tamen postea factum comprobante, Tolosae edidit 
a. 1554. Cuiacii notis Amariton text^m titulorum 
praemisit, qui non multum a principe editione di- 
uergit. Eaedem notae cum textu postea saepius 
editionibus uulgatae sunt: quarum tamen nulla ui- 
detur noui quicquam aut proprii afferre (cf. Saui> 
nius 2Mtscbr, f. gescb. B. W. IX 167 n.): nisi 
quod ea , quam A n n i b a 1 F a b r o t u s curanit (Cuia- 
cii Opp* om. tom. I. Neapoli a. 1758) et in con- 
textu singularia quaedam exbibet et ad notas ab 
Amaritono editas' hon contenmendam ineditamm 
Cuiacii notarum accessionem babetr Ipse autem 
Cuiacius in Theodosiani codicis editione Lugdu- 
nensi a. 1566, Vlpiani quoque regulas emisit, sed 
ita, Ttt refictis nonnuUis locis ceterum Tilii recen- 
sionem exscribendam operis tradidisse uideatur. Aer 
state a, 1576 Cniacius cum Farisiii^ commoraretur, 
per lacobum Tilium, senatorem Parisiensem et 
episccfpi, ut uidetur, nepotem, diu desideratam ite- 
rum - iiispiciendi codicis Tiliani opportunitatem na- 
ctus est (cf. Zeitscbr. £. gescb. R. W. IX 168). 
Exinde in eis obseruationum libris, qui ab a. 1577 



PBAEFATIO. IX 

prodibant, complures Ylpiani locos emendatiores 
ex archetypo protulit (cf. Obss. XYII 28« XX 34, 
al.): eiaademque codicis scripturas in additamen- 
tis notarum, quae supra laudaui, adscripsit. Vnde 
Tilinm comparuit non ea religione in edendo usum 
esse, qua decebat eum, ^ui unius codicis exemplo 
insisteret: id quod multo certius compertum est 
altera editione Cuiacii Faris. a; 1586, qna Tilii 
ezemplar pressius secutus est, ita ut emendationi- 
bus in oram libri reiectis lacunarum supplementa 
litterarum diuersitate significaret. Sed eam huiujs 
editionis proprietatem superiores paru^i perspicien- 
tes - rem monuit quidem Schultingius, sed cer- 
tis ' rationibus primus euicit Sauinius (Hall. Allg. 
Lit* Zeit. 1812 n. .115) ~ acquieuerunt fere in 
Tilii recensione, arreptis praeterea nouis, quae 
LudouiciCharondae opera suppeditabat , libro- 
rum subsidiis. Enimuero Charon^as (Le Car<m) Ictns 
Parisiensis duas regularum editiones parauit, legum 
antiquarum catalogo subiectas , quarum priori a. 1555 
codicem ePhilippiGeruasii Icti Germani biblio* 
theca a typographis sibi oblatum adhibuit, alteram a. 
1578adlibri, .quipenes Stephanum Auredanum 
fuit, exemplum formauit. (De* Charondae quodara 
Festi libro cf. MfUleri Festus p. VIII.) ; Inde factum 
est, ut qui poatea ad edendas Vlpiani regulas acee- 
derent, fere nuxtam e tribus eodicibus recensionem 
referreiit. Qnalis est ea, quam in lurisprudentia 
Anteiustinianea Lugd. a. 1717 Antonius Schul- 
tingius exhibuit, cui snboluit quidem dubia Gerua- 
siani codicis fidea, sed eum nimia Auredani libri 



X PBAEFATIO. 

flaperstitie decepit. Schidtingii nestigiis infltitera 
GerardasMeermaniis, qui in Thesanri toilio VII 
(Hagae-Comitum a. 1753) Vlpianiregiilas amplis com- 
mentariis instraxit: atqneloannes Cannegiete- 
rns, cuins Traiecti ad Bhennm a. 176S emissa editio 
hafoet quaedam egregie inuenta, sed obfuit ingenio 
editoris nimia, qua in asciscendis siglis utitnr, liceii- 
tia. Denique sanam emendandi Ylpiani uiam GuBta- 
uus Hugo monstrauit, qui cum ab initio Schultingii 
rationibus adhaesisset, - prodiit autem plrima Hu- 
gonis editio a. 1788 - mox in secunda Vlpiani 
editione a. 1811 docuit^ unicum, qui auctoritatem 
habeat, esse Tilii codicem, inde temere interpola- 
tos XVI saeculo Charondae IUmtos ^uxisse. (Vid. 
Hugo 05tt geL Ane. 1812 n. 14. Ciu. Mag. lY 
p. 361 sqq.) 

Sed huic Hugonis inuento non multo post ahe- 
rum crisi Ylpiani utilissimum F. C. Sa.uinii benefi- 
cio aceessit. Qui cum de Yaticano quodam Vlpiani 
libro certior ^ctus esset, e nonnuliis scriptnrae 
speciminibus suspicatus est, hoc esse ipsum 'Klii, 
quod perisse existimabatnr , exOTiplar: eamque su- 
spicionem, integrum codicis exemplum nactus, onmi 
argumentorum genere firmauit. (Vid. Hall. Allg. 
Lit. Zeit. 1812. n. 115. 116. Ciu. Mag. IV p. 375 sqq.) 
Itaque hoc fundamento proximae Hngonis editiones 
(a. 1815. 1822. 1834) nitebantur, quae una cum textu 
ad Vaticanum correcto jpsum cedids exemplnm re- 
praesentarent. Nec debiKtauit Sauinii rationes G. £« 
Heimbachius, qui illorum codieum nescio quam 
cognationem r^perisse sibi uisus est. (Vid. Hetm* 



PRABFATIO. XI 

baoh tJber Vlp. Fragm. Lips* 1834. H&ll. Jahrb. 
1838 n. ^. Leipz. Bepert. 18#3 III p. 93 sq.>- 
Schunck Jahrb. XXV p. 47 sqq. Zeitschr. f. 
gesch. R. W. IX p. 157 sqq.) Cum enim in siimma 
rei Vaticanas mirifice consentiat cmn eis, quae de 
Tilii libro tradnntar, tum ditserepantiae nonnnllae 
facile ex editeram rationibtis ezplicationem habent. 
Etenim Tilius maltam abfait, ut codicem accarate 
exprimeret, Coiacias aatem ciandem librum haud 
dubie adTilii editionem ita exegit, ut relictis, quae 
iUum recte nouauisse iudicaret, in adscribenda no-> 
tabiliore lectionis uarietate subsisteret. Quare cum 
in Vaticano reperiatur, quidquid Cuiacias (ed. 1586) 
aliter ac Tilius ezhibet, probabile eet ea, quae 
utraque editio pariter a Vaticano aliena refert, e 
Tilii ingenio fluxisse* Neque obstat, quod Cuia- 
cius subinde prauam Tilii lectionem tradit, cum 
in Vaticano ueiiim c6mpareat : nisi forte incredibile 
est, etiam Cuiacium aliquando dormitasse. Errori 
quidem Cuiaeii attribuo, quod tit. XI 19 e Tilii 
editione Latino recejpit^ cum in Vaticano rectius 
legatur Laiinae, neque aliam rationem habet, quod 
tit. XIX 1 non demit et partiealam , quam Tilius 
sine codicis auctoritate ante aguaeductus inuexit. Sed 
aliae discrepantiae ex Obseruationibus Cuiacii petun- 
tor, quae tamen nihilo magis diuersitati codicum 
fauent, c«m Cuiacius longiue abesset ab ea soUicita 
cura, qua hodie solemus codicum testimonia perscri- 
bere. Ita ipsis eodicis lectionibus nonnumquam suam 
aliquam correctionem immiscet, aut ita testiinonia 
effert, ut non certo internoscere possis, qutd e co- 



XII PRAEFATIO, 

dice hauserit, quid ipse addiderit uel mutsrit. Vehit 
tit. .XI 27 cum editio princeps si mandpia .alienent 
exhibeat, in codice fuisse si rem mancipi aUenent 
tradit Obss. XYII 28,. eaiidemque acripturam in 
editionem a. 1586 recepit. At Yaticanus addita una 
littera si' rem mancipia alienent: ut pusillam- codicis 
labem tacite a Cuiacio sublatam esse appareat. 
Idemque Obss. XX 34 de ordine dandarum bono- 
rum possessionum agens Ylpiani locum XXVIII 7 
e Tilii libro ita protulit: Bectissime enim Vlpianus 
.... /t&ro Heffularum , ut in ipso origtnali legiy quod est 
penes lacobum Tilium Senaiorem clarissimum et erudiUS' 
simum.Intestaii bon, possessionem dari quario 
gradu^familiae paironiy Quinto pairono patror 
nae, itemJiberis paironi patronaeue^ ubi quar» 
tum ei quintum gradum uocai^ quem anie ex InstHuUoni- 
bus lusUniani dixi quinium et sexium. Quod testimonium 
eum obliqua, quautitur, oratio prodat parum exacte 
scriptum. esse, tum conferens cum illis Tilii editioT 
nem Yaticanique scripturas, non dubitabis, quin 
Cuiaeius sententiam tantum Ylpiani , non uerba, 
uoluerit r^ctias e codice constituere* Vid. adn. 
Attamen inique Cuiacium insimularet, qui similem 
incuriam in hoc testimonio agnpsceret Obss. XVII 28 
m eodem (auiheniico) Uiul, II scriptum esi Idem lex 12 
Tab. iubei his uerbis SI PATER. Quae uerba 
Schultingii err(5re, quem Bockingius propagauit, ad 
tit. n 4 idque lex duodedm iabularum iubet adscripta 
simt, cum Cuiacius aperte hunc locum e tit. X I 
id enim lex duodecim tabuiarum iubei his uerbis SI PA- 
TER significarit. Nec magis Cuiacii errore aut 



PBAEFATIO. Xni 

neglegentia factam est, ut alii qnidaai loci, qnos 
e Tilii libro protalit, param cum Yaticano* conspi- 
rent.. Velat qaod Obss. XVII 28 tradit tit XXIV 
14 ^tria aaoua spatia' fuisse in Tilii libro, ea in 
Vaticano expleta sant, ita tamen, at et lacunae, 
quaeolim fuerunt, consentiant cum Cuiacii indieio, 
nec supplementa ipsa a Tilii editione discrepent. 
Quapropter cum etiam additarum uocum soriptura 
recentem aetatem prodat^ apertum uidetur, liaec 
esse post Cuiacium e principe editione in codicem 
inuecta , qui ne in eo quidem a Cuiacii testimonio 
distat, <ivLoA' uelU dare uoces paulam oblitteratas 
ostendit. Neque aliter iudioandum est de eiusdem 
tit. § 21 ^ Zegitkm ab eo lanium dari potesi^ qui -, . . 

' Ita enim antiquitus Vaticanum exemplar, 

«andemque loci speciem e Tilii libro Cuiacii fifles 
perhibet. Nam lacunam codicis et in posterioribus, 
qaas dixi, notis testaikus est et significauit editione 
a. 1586, in qua mutilam orationem ex ingenio sic 
reparauit , ut additamenta sua litterarum diuersitate 
indicaret. Atqui Tilius ita loeum formauit Lega- 
ium ei ianfum dari potesl, qui exbraneue. esi: eaeque 
correctiones a recenti manu in Vaticano apparent, 
ut non mirum uideatur, Cuiacium eas in codice 
non inuenisse. DBnique ne ex eis quidem, quae 
de Vaticani prigine ac fortuna traduntur, firmius 
codteum diuersitati praesidium contingit. Etenim 
e litterarum ductu Gust. Haenelius coniecit, V^ti- 
canum codicem in coenobio Floriacensi ad Ligerim 
scriptum esse. (Leipz. Bepert. 18^4 I p. 351. Hall. 
Jahrb. 1838 p. 19750 Quo coenobio a. 15^ a Calr 



Xiy PRAEFATIO. 

uinistis direpto, factom est, ui bona pars dissipa- 
torum codieiun post narias uicissitadines' in Alexan- 
dri Petauii manus uenirent« (HMnel. Catal. Hb. 
ms<itorum p. 258. HalL Jahrb. 1. s.) lam cum 
eiusdem Petauii nomen Vaticano Vlpani exemplari 
hiscriptum sit, quibusdam probabile uisum est, hune 
quoque codicem . illa CaluinistiArum incursione e 
Eloriac«nsi bibliotheea ezisse: ut idem exemplar 
non posset penes Tilium fuisse , qui suum se eodi- 
cem a. 1544 nactum esse testatur. At licet ea ra- 
tiocinatio aliquam probabilitatis speciem. habeat, 
multum tamen abest, ut grauissimas e re ipsa peti^ 
tas rationes diluere possit. Quid ' enim impedit> 
quominus Vlpiani oodieem , quem non negsamus in 
illo coenobio scriptum esse, iam ante fatalem .aur 
num nescio qua opportunitate mntasse sedem puto- 
mus? ^ Aut quis affirmftrit, omnes Petauianae bibiio- 
thecae copias ad uniun illius coenobii deuastationem 
redire? Immo in promptu est Theodosian^ codicis 
exemplar, quo Tilius in sua editione a. 15&0 usus 
est: et tamen eundem librum pqstea Alexandri 
Petauii foisse, subscriptio ostendit. (Vid. Niebuhr 
Zeitschr. f. gesch. R. W. IH 409. Hauboldi Opp. 
n p. LXXXVIII n. Hilnel Antiq. Summ. cod. 
Theod. Lips. 1834. Cod. Theod. rec. G. Hanel. 
Bonn. 1837 praef. p. 11 sq.) Quaare ne sic quidem 
ullo pacto uetamnr in Saninii sententia perstare, 
Vlpiani regulas uno codice conseruatas esse .ex 
eodemque libro principem editionem fluxisse. 

Itaque potui nuncr cridcam adnotationem ita in- 
stituere, ut in perscribenda unius Vaticani uarietate 



PRAEF^TIO. XV 

BM contiiMMiik: qvam qniim nane fefe peaitii^ 
ezhaarire licuit, cum noiiiitn Hugoniaaoque longe 
exactius eius codieis etemplum Bockiug^ aere> 
opera autem et fide Henrici Brunnii mei paratum 
sit. Sed cum uel hodie fore praeuideam, qui aut 
fidem habeant illi Tiliani Vaticanique codienm di- 
uersitati aut saltem ratioues eognoscere capiant» 
quibus haec omnis diseeptatio nitatur , faciendum 
putaui, ut Vaticani scripturis principis editionis et 
alterius Cuiacianae leotiones disertaque Cuiacii ae 
.Merillii de Ttlii libro testinionia apponerem. In 
qua re pariter cum fide breuitati ita consului, ut 
quoties Vaticani mendum- a Tilio correctum esset, 
unius Vaticani testimonium adscriberem, nec diserte 
de Cuiaciana altera testarer, nisi a principe edi* 
tione dissentiret. Neque ideo multum in Ixac opera 
deliquisse uideor, quod complures bibliotheeas 
adeunti mihi non contigit, ut Tilii exemplum 
nanciscerer. Lieebat enim in plerisque Sauiiui 
fidem sequi; qui in eis, quas supra laudaui, dispu- 
taCionibus (Hall. Allg. Lit* Zeit. 1812 n. 115. 116^ 
Hugo Ciu. Mag. IV 377 sqq-) paulo grauiores locos 
omnes e suo Tilianae editionis exemplo perscripsit: 
alia e Bockingii editione petii, aut ^pse e posteri* 
oribus editionibus coniectura, quid in-Tiliana ex^ 
taret, assecutus sum. Reliquarum autem editionum 
uarietati, qua alii inutiliter commentarios suos cu- 
mularunt, ego nullum in adnotatione locum concessi. 
Neque omnem coniecturarum farraginem exponere 
uolui, sed subsistens in eis, quas probe excogita- 
tas iudicarem, eo studiosius, ut ad suum quidque 



XVI PRA£FATIO. . 

toetorem referretnr, curaiii, qvo licentitis eam rem 
ab aliifii habitam esse intellexi» Ipsa autem uerba 
Ylpiani» quid a superioribus editionibus difBsrant, 
singulatim recensere taedeti tantum uideoir dicere 
posse, Vlpiani regulas partim Vaticani scripturis 
postliminio restitutis partim aliorum uel meis opina- , 
tiokiibus adhibitis aliquanto nunc quam antea emen- 
datiores prodire. Atque in uerborum otdinem, quae 
recte emendata uidebantur, recepi, quamquam su"- 
peraacaneutoi duxi, in ipso cont^xtu quamlibet cor- 
rectionem diuersis litteris significiarew Begularum 
autem excerptis addidi superstites ex institutionum 
•libris reliquias : quas duplici adnotatione ita instruxi, 
tit uerba scriptorum, qui fragmenta conseruarunt, ac 
codicum editionumque' lectiohes separatim tradantur. 

Denique indicem in regulasyAug. Beifferscheid- 
tio adiutore usus, confeci, qui quidem non omnia 
uerba complectitur , sed eaexhibet, quae maxime 
iuris studiosis prodesse uiderentur. 

Haee iam in eb erant, ut prelo submitterentur, 
cuAi Caroli Roderi afferebantur emendandi VI- 
piani conlBimina (Heidelb. 1856) : in qnibus cum pau- 
tsis bonis mixta inuenissQm plurima, quae maiorem 
confidentiam quam usum ac peritiam prodant, no- 
lui diu retardatam libri mei editionem etiam diutius 
remorari. 

Dabam Bonnae m. septembri MDCCCLvr. 



DOMITn VLPIANI 



E LIBRO REGVLARVM SINaVLAEI 



EXCERPTA 



INCIPIVNT TITVLI EX COBPOBE VLPIANI 

I De Ubertis 

II De statu liberum uel statu liberis 
III Be Latinis 
IIU De his qui sui iuris sunt 

y De his qui in potestate sunt 
yi De dotibus 

yil De iure donationum inter uirum et uxorem 
' yin De adoptionilms 
yiin De his qui in. manu sunt 
^ X Qui in potestate mancipioue sunt quem admo- 
dum eo iure libereutur 
XI Pe tutelis 
XII De curatoribus 
Xin Decele orbo et solitario patre 
Xlin De poena legis luliae 
Xy De decimis 
Xyi De solidi capacitate inter uirum et uxorem 
Xyn De caducis 
Xyill Qui habeant ius antiquum in caducis 
Xyim De dominiis et adquisitionibus rerum 
JC^ De testamentis 

XXI Quem admodum heres insiitui debeat 
XXII Qui heredes institui poi^sunt 
XXIII Quem admodum testamenta rumpuntur 
XXTTIT De legatis 
XXy De fidei commissis 
XXyi De legitimis heredibus 
XXyU De libertorum successionibus uel bonis - 
XXyin De possessionibus dandis 
XXynn De bonis libertorum 

Hunc indicem tUulorwn nec ab Vlpiano nec ab eius bre- 
uidtore profectum, sed a Vaticani siue archetypi codicis 
scriptdre confeciwn esse Mommsenus inteUexit. Vide adn, 
9. 3y ^. 



1 ««« prohibet, exceptis quibtisdam cognatis^ 

et si plus donatam sit, non rescindit. 2 j^tfinus 

quam perfecta lex est, qiiae uetat aliquid fieri, et 

si factum sit, non rescindit, sed poenam iliiungit 

5'ei, qui contra legem fecit: qualis est lex Furia 

Desiderantur in principio libisi definitioues diuisionesque iuris. Cf. 

Vlp. Inst. 11 — 4. Gai I ]. Hug^o Ciu. Mag-. IV 364. Ad ins scriptum 

pertinent haec gg 1...3, quibus de leg-ibus agpitur: ac plenius quidem 

quam ab Gaio I 2 factum, qui non nisi haec: Mexest quodpopu- 

.lusiubet atque consti tuit. ' -« 

Initimn libelli Lachmanno (^Zeitschr, f. gesch. R, W. IX 
174 — 212) Mommenoque {Bock, ed. 4p. 109 — 120) auctaribus 
constitui: quorumhic probotbUiorem corruptelae uiamindagauit: 
in principio ^plus unum folium siue triginta sex fere uersus 
quales sunt codicis Fa{icani non uidentur intercidisse. * Vide 
supra. In Vat. et ed. princ, singulae partes sic se exci- 
piunt: Incipiunt tituli (XXyilll tituli, om, incipiunt, ed, 
princ) ex corpore Vlpiani. Mores « . . inueteratns {p. 4, 
10 sq.) I De libertis . .'. . XXVIIII de bonis libertorum. 
I Tit. (Tit. I ed. princ) De libertis^ Libertorum . . . 
confirmat (quod datum legatum est add. ed. princ.) (p. 
5y 9) prohibet ... prima lege (p, 4, 9). bodie autem {p. 
5, 10). Verum ordinem, sed omisso indice tiiutorian^ exhibent 
Cuiacianae, praeposito titulo: De legibus et moribus etMs: 
Imperfecta lex est, uel uti Cincia, quae supra certum mo- 
dum donari {sed inclin. litt. Cui. b) initio praefixis. Cuia- 
cius Obs, XIX 30 lactmam initio ita expleuit: Lex ant per- 
fecta est, aut inlperfecta, aut minus quam perfecta. Per- 
fecta lex est , uel uti Aelia Sentia , quae uetat aliquid fieri, 
et si factum sit, rescindit. Imperfecta lex est, uel uti 
Cincia, quae supra certum modum donari. Schillingim 
Animadu. spec. I haec supplementa: Perfecta lex est, quae 
uetat aliquid fieri, et si factum sit, rescmdit, qualis est 

Imperfecta lex est , quae uetat aliquid fieri , et si' 

factum 8it,'non (nec Bockingius) rescindit, nec poenam in- 
iungit ei, qui contra legem fecit : qualis est lex Cincia, quae 

plns quam donari propostdt 2 et] jied Tumebus 

Adu. VII 21. at Zimmemius {Gesck. d. R. Priu. R. I 62) 

2.4 rescindet Vat. 5 fecerit Hugo I. C. A. p. 1603 

1* 



4 VLPIANI 15.6 

testapientaria , quae plus quam mille assium lega- 
tum mortisue causa prohibet capere praeter exce- 
ptas personas, et aduersus eum, qui plus eeperit, 
quadrupli poenam constituit. 

3 Lex aut rogatur, id est fertur: aut abro-5 
gatur, id est prior lex toUitur: aut derogatur, id 
est pars primae tolliturc aut subrogatur, id est 
adicitur aliquid primae legi: aut<obrogatur, id est 
mutatur aliquid ex prima lege. 

4 Mores sunt tacitus consensus populi , longa 10 
consuetudine inueteratus. 

I DE LIBERTIS 

5 Libeftorum getiera sunt tria, ciues Komani, 
Latini luniani, dediticiorum numero. 

6 Ciues Romani sunt liberti , qui legitime manu 15 

% 3] Breuiatoris culpa non casu ex iuris scripti partibus plebis- 
cita, senatus consuUa, constitntiones principum, eaicta, responsa, 
de quibtts Gaios I 4—7, desiderantur. Gf. Hug-o 1. c. Mommsenus. 

f41 De rooribus h..e. de iure non scripto de suo addidit Vlpianus. 
DE LIBERTISl Incipit nars Reeularura prima qnae est DiT IVRE 
PERSONARVM siue DE CONDITIONE HOMINVM. Vlp. I-XVIII. 
Gai 1. Ac resecuit primum breuiator iuris diuisionem, qualis apud 
Craium I 8 leg-itur : 'omne .. ius ... uel ad^personas i^ertinet, 
uel ad res uel ad actiones. * deinde de iure personarum partitio- 
ues 'quod omnes hominesaut liberi sunt aut serui: rursus 
liberorum hominum alii ingrenni sunt alii libertini.' Cf. 
Gai I 9 . 10. In hac anteni A. DE LIBERTIS disputatione quae tit. 
I.— III comprehendit Vlpianus muUifariam a Gai institutionibus (l 12-^7)^ 
declinauit: quo de nide Bocking-ii syat. taib. cum ^dn. Ae-itur autem 
1) de libertorum g-eneribus (I 5—11 cf. Gai I 12. 16. 17. 13—15). 

1 ascium f^at, miUe assium] * Lex habuUmille ae- 
ris' Cuiacius Obs. XIX 31 2 morti suae Vat. 4 

poena Vat, 5 Lex] ^z {lUterae L spaHo uacuo r^licto) 

Vat. 7 primae Cuiacianae, prima Vat. ed. princ. pri- 

mae legis Cuiacius in noUs, e prima Huschkius apud Bockin- 
gium 8 obrogat Vat. 10 moris Vat. cons^nsas 

Vat. 11 inuet^ratus Vat. 15 qni legitime mana 

missi sunt, id est aut (aat omigi cum Gaio) oindicta 
aut censn a. t. n. i. i. Bockingius, qoi legitimae censu aut 
testamento nallo iure inpediente Vat. qui uindicta censu 
aut testamento n. i. i. manu missi sunt ed, princ. qui 
legitima manu missione {uel simpliciter legitime) liberati 



VLPIANI 17 — 10 5 

missi sunt, id est uindidta aut censu aut testamento, 
nullo iure inpediente. 

7 Vindicta manu mittuntur apud magistratum, 
uelut consulein, proconsulem praetoremue. 8 

5Censu manu mittebantur olim, qui lustrali censu 
Bomae iussu dominorum inter ciues Bomanos cen- 
sum profitebantur. 9 Ut testamento manu missi 
liberi sint, lex duodecim tabularum facit, quae 
confirmat testamenta. 
10 10 Hodie autem ipso iure liberi sunt ex lege 

lunia, qua lege Latini sunt nominatim inter ami- 
cos manu missi. ) 

g 8 Censu raana mittebantur olim] Praeter morem, (^uem Momm- 
senus inuestiffauit , breuiator de iure Qbsoleto notitiam m epitomam 
recepit. Cf. Goschenus (Zeitschr. f. g-esch. R. W. III 269). 

g 10 confirmat testamenta. Hodie] Casu aut librarii peccato nihil 
nisi ttapost confirmat intercidit. Relicua, quae. desiaeraueris, ad 
ius obsoletum pertinentia excerptoris consilium omisit. Vlpiani sen- 
tentiam post alios indicauit Mommsenus. Vide infra. 

sunt, id est aindicta ant censu antt. n. i. impediente 5cM- 
lingius, Cf. Gai I IT^iustaac legitima manu missiane liberetur, 
id est uindicta aut censu aut tesiamento^is ciuisRomanus fii.' 
3 magistratum uelut consulem, proconsulem praeto- 
•rci^ue ffugo 1, C, A, p. 1603 , Mommsenus (Stadir, u, Sal- 
pensa u. Malaca p, 345 sq,). magistratu ptnrim ne uelut 
conehile proconsulem Vat, Cuiaciana b , sed eadem pb. uelut 
in margine, magistratum, uelut Praetorem, Consulem, Pro- 
consulem ed. princ. magistratum populi Bomani ,^ uelut con- 
sulem praetoremue uel proconsulem Lackmannus 5 mit- 
tebantur, qui olim Loonius, cf, Zimmemius {Gesch, d, R. 
Priu, R. I 746). mittebantur, olim qui Heimbachius 
(Leipz. Repert, 1843 III p, 102) 9.10 Vide- adn, ad 

p. 3y 1, confirmat testamenta. Latini sunt liberti^ qui uo- 
luntate domini in libertate morantur: quos oUm praetor 
tueri solebat' in possessione libertatis: hodie Momnsenus. 
Oe latiore lacuna cogitauerat Lachmannus, confirmat testa- 
mento datas libertates. Olim liberi non erant, qui aliter 
quam uindicta, censu uel testamento manu mittebantur: 
* bodie Cuiadus in notis, confirmat ^c^c^ Inter amicos manu 
missi olim non erant ipso iure liberi, sed aoluntate' do- 
mini in libertate morabantur , et eos seruire non pern^it- 
tebat Praetor: hodie idem Obs. XIX 30 11 nominatim 
ffugo I, C. A, p. 1603y Lac^annus. nominati* Vat.ed.princ. 



,6 VLPIANI I 11 — 13 

' 1 1 Dediticiorum numeTO sunt, qui poenae causa 
uincti sunt a domino , quibusue stigihata scripta fue- 
runt, qui propter noxam torti nocentes^ue inuenti 
sunt, quiue traditi sunt,' ut ferro aut cum bestiis 
depugnarent,. uel in ludum uel custodiam coniectid 
fuerunt, deinde quoquo modo manu missi sunt: 
idque lex Aelia Sentia &cit. 

12 Eadem lege cautum est, ut minor triginta 
annorum seruus, uindicta manu missus, ciuis Bo- 
manus non fiat, nisi apud consilium causa probata 10 
fuerit: id est sine consilio manu missum lex Aelia 
Sentia seruum manere putat, testamento uero manu 
missum perinde haberi iubet, atque si domini uo- 
luntate in libertate esset, ideoque Latinus fit. 

13 Eadem lex eum dominum, qui minor ui- 15 
ginti annorum est, prohibet seruum manu mittere, 
praeter quam si causam aput consilium probaue- 
rit. 13* In consilium autem adhibentur Eomae 

gg 12—19] Disputatur 2) de eis qui manu mitti uel manu mittere 
prohibeantur. Cf. Gai I 18—27. 36—47. 

2 quibusue stigmata scripta Cuiadus in noHi et in mrg, 
Cmadanae b (cf. QidntUian. VII 4, 14 ^fugitiuo stigmata scri- 
ptaf), quib : nestigia scripta Vat, ed. princ, qnibusue 
' stigmata inBcrv^iB, .BluxUschelius conU Qaio I 13 quibusue 
stigmata inscripta sint,' 3 quiue SchUUngius 5 uel in 

ludum ttel cnstodiam scripsi, nel. cnstodia Fat. nel in cn- 
stodiam ed. princ. inne Indnm nel cnstodiam SchUlingius 
conl. Gaio I IS^inue ludum custodiamue coniecti fuerint.' 
6 sint Hugo /. C. J. p. 1603 7 lex ascia Vat, semper, 
ut semel monuisse sufficiat 8 lege Vat. 9 ciues Vat. 

11 id est Lachmannus. ideo Vat, ed. princ. consi- 
lin Fai. lex Aelia Bentia M. Bertzius. Cf, Hugo (Gott. 
Gel. Anz, 1833 p, 1443 sq.). caesaris VaL Ouiaciana b. 
ondsit ed. princ. censnue SchUlingius. Cf. Goschenus {Zeit- 
schr. f. gesch. R. W. III 243). eins aetatis Buschkius • 

12 puta^ Cf Cuiadus notis in Vlp. II 4 17 apnt Vat. 

18 Distinxii (13*)^ ffugo (Ciu. Mag. IV 390) con- 
silium ed. princ. consilio Vat. Cuiaeiana b Romae] Ro- 
mani Vat, - 



VLPIANI I 14 — 47 , 7 

quinque senatores et quiaqne equites Romani, in 
prouinciis uiginti reciperatores, ciues-Romani.. 14 
Ab ep dommo, qui soluendo non est, seruus testamento 
liber esse iussus et heres institntus, etsi minor sit 

5trigintaannorum, uqI in ea causa sit, ut dediticius 
fieri debeaty ciuis Bomanus.et heres fijb, si tamen '* 
alius ex eo testamento nemo heres sit. quodsi 
duo pluresue liberi heredesque esse iussi sint , primo 
loco scriptus liber et heres fit: quod et ipsum lex 

lOAelia Sentia facit. li Eadem lex in fraudem 

creditoris et patroni manu mitte]*e prohibet. 

16 Qui tantum in bonis, non etiam ex iure 
Quiritium seruum habet, manu mittendo Latinum 
facit. In bonis tantum alicuius seruus est uelut 

15 hoc modo : si ciuis Romanus a ciue Romano seruum 
emerit, isqiie traditus ei sit, neque tamen manci- 
patus ei , neque in iure cessus , neque ab ipso anno 
possessus sit. nam quam diu horum quid fiat, is 
seruus in bonis quideni emptoris est, ex iure Qui- 

20ritium autem uenditoris est. 

17 Mulier quae in tutela est, item pupillus et 
pupilla manu mittere non possunt. 

g 17] Excerptoris consilio plura hic resecta esse uelut de iure li- 
berorum Momiusenus arbitratur. Qui quod haec saltem: nisi tutore 
auctore (Cr. Goschenus Zeitschr. f. g>esch. R. W. ni 268) non de- ^ 

1 aequites yat, 2 prouinciis . ^ocAin^tt» Huschkio 

auctore (cf. Gax I 20). prouincia Fat. ed. princ. reci- 

peratiores Ladmannus. receperatoris (tores) f^at. Ctdaciana 
h. recuperatores ed» pHnc, 3 soluendus Vai. testa- 
menti Vat. ^ 4 instltu>Mttus Vat. 5 annorum scripsi se- 
cundum Hugonem' I. C. A. p, 1603. annis Vat. edd. Cf. 
Goschenus in Gai I 18 ed. 2. Husdikhis {Rhein. Mus. f. lu- 
rispr. VII 67) 6 ciues r. ^t' Vat. 8 sint Vat. sunt 
ed. princ. 10 fraudef Vat. 11 ereditorum Hugo I. C. 
A. p.. 1603, Cf^ Gai I 37, 47 12 ius Quiritium Vat. 

semper 15 ciues Vat. ' 16 hemerit Vat. is qui 

Vat. 17 anno Vat. in lit. alio atram. 18 quam diu] - 
I. e, doneo, Cf. SchuWngius in Gai Epit. 114, 2. Lachmannus 

19 ex] et Vat. 



8 VLPIANI 1 18 — 21 

18 Communem grenium unus ez dominis manu 
^mittendo partem suam amittit, eaque adcrescit socio^ 
maxime si eo modo muiu miserit, quo, si proprium 
baberet, ciuem Romanum facturus esset. nam si 
inter amicos eum manu miserit, plerisque pla<^t& 
eum nihil egisse. 19 Seruus , in quo alterius est 
usus fructus, alterius proprietas, ab proprietatis ^o* 
mino manu missus liber nou Ht, sed seruus sine 
domino est. 

20 !Po8t mortem beredis aut ante institutionem 10 
beredis testamento Ubertsis dari non potest, excepto 
testamento militis. 21 Inter medias beredum 

institutiones libertas data utrisque adeuntibus' non 
ualet , solo autem priore adeunte iure antiquo ualet. 
sed post legem Papiam Poppaeam, quae partem 15 
non adeuntis caducam facit, siquidem primus beres 
uel ius patris uel ius antiquum babeat, ualere 
eam posse placuit: quod si non babeat, non ualere 
constat, quod loco non adeuntis legatarii patres 

bnisse resecari adfirroat , nescio an ea casu propter coropendiam n t a 
pone p 8 8 n n t interciderint. 

g 19 sertius sine domino est] Taedio breaiatoris haec: donec ma- 
net usas fractas: quo finito Latinus efficitor (Cf. Gosche- 
nus Zeitschr. f. g^esch. R. W. III 264) desiderari Mommsenus iudicat. 

% 20—11 12] 3) De manu missione testamentaria Vlpianus absQue 
Gai institutionibos e^it: nisi quod de Ieg>e Furia Caninia (24 . 25) Gaius 
quoque I 42—46 dicit. , 

% 21 uel ius patris] Haec Mommsenns pntat excerptorem suo con- 
silio omisisse: in quo malim incuriam librarii ag-noscere. 

2 admittit F^ai, 7 ab 9cripsi, ad Vai. a edd, 8 li. 
b^r VaU 13 institutionis Vat» atriusq: Vat, 15 
Poppaeam SchuUingius ubique, popeiam m. pr. Vat, (" et i 
eraa, m, alt, ) popeam ed, princ, Cf,_ Se/meiderus (Anwach' 
sungsr, p. 198) 16 adeuntes Vat, 17 oel ins patris 
Mommenus, idem post Lachmannum ael liberos comdens, - 
omisU Vat, ed, princ, liberos Schultingius, ael ius caduci 
Rudorffius (Cf, Zeiischr. f, gesch, R. W, VI 414). ias cadaca 
aindicandi uel ias patram SchiUingius, ael ias liberoram 
Lachmannus 18 aalere (re in lit,) Vat» 19 adeontes 
Vat. legatarii patres Vat, Cuiaciana b (Cf. GaiII206). 
legatarii partis ed, princ , sed in cod, Tilii patres fuUse ei^ 
iestatur Qtiacius noi, post. 



VLPIANI I 22 — 25 9 

« 

heredes finnt: sunt tamen, qui et hoc casu ualere 
eius causam posse dicunt. 22 Qui testamento 
liber esse iussus est, mox, quamuis unus ex here- 
dibus adierit hereditatem , liber fit. 23 Iu»ta 
dlibertas testamento potest dari bis seruig, qui testa* 
menti faciendi et mortis tempore ex iure Quiritium 
testaioris fuerunt. 

24 Lex Fusia Caninia iubet testamento ex 
tribus seruis non' plures quam duos manu mitti: 

10 et usque ad decem dimidiam partem manu taittere 
concedit : a decim usque ad triginta tertiam partem, 
ut tamen adhuc quinque manu mittere liceat, aeque 
ut ex priori numero: a triginta usqijie ad centum 
quartam partem, aeque ut decem ex superiori nu- 

15mero liberari possint: ,a centum usque. ad quin- 
gentos partem quintam, similiter ut ex anticedenti 
numero uiginti quinque possint fieri liberi. et de-, 
nique praecipit, ne plures omnino quam centum 
ex cuiusquam testamento liberi fiant. 

20 25 Eadem lex cauet, ut libertates seruis testa- 

mento pominatim dentur. 

2 eius causam Lachmannus, eius ea yat. eam ed, princ, 
inre eam Bugo 1. C. A. p, 1603, aeqnius eam Schillingius. 
e testamento eam Mommsenus 3 quamnis Vat. (cf. 

Lachmannus), quam ed. princ, quam uel MarezoUius [Hugo 
I, C. A, p. 1603) 5 qui et prop. Bockingius 6 ex] 

& Vatp 7 testaM>4itores Vat. men Utterae erasae mden' 
tur 8 Fusia scripsi (fif. Gai I 46 Bock.) Fufia Vai. 

Cuidciana b. FuHa ed, pHnc, testamentu Vat. 11 

deciin scripsi (Cf. JIl. 6. XXIV 17) decimo Vat. ed. 
princ, decem Bugo (Ciu. Mag, IV 390) 12 •.' 14 aequae 
Vat. 14 partim Vat. superiori Vat. Cuiaciana b. 

Cmadus in not, post, priori ed, princ. 15 . 17 numeru 

Vat. 15 c^nttl Vat, 16 anticedenti Vat. antece- 

denti edd, 17 et denique Vat, Cuiaciana b, eademque 

ed, princ. denique Cuiacius in not, post. 18 pcepit Vat. 

20 1ibertatis Vat. 



10 VLPIANI II 1 — 7 

* 

II DE STATV LIBEBO VEL STATV LIBEBIS 
1 Qni sub conditione testamento liber esse 
iussus est, statu liber appellatur. 2 St;itn liber, 
quam diu pendet conditio, seruus heredis^est. 

3 Statu liber, seu alienetui: ab herede, siue5 
usu capiatur ab aliquo, libertatis conditionem secum 
trabit 4 Sub hac conditione liber esse iu8> 

sus : si DECEM MiLiA HEREDi DEDERiT, etsi ab hercde 
abalienatus sit, emptori dando pecuniam ad liber^- 
tatem peruenit: idque lex duodecim tabularum iu-10 
bet. 5 Si per heredem factum sit, quo minus 
statu liber conditioni pareat, proinde fit liber, atque 
si conditio expleta fuisset. 6 Extraneo pecuniam 
dare iussus et liber esse , si paratns sit dare , et 
is eui iussus est dare , aut nolit accipere , aut ante 15 
quam acceperit moriatur, proinde fit liber, ac si 
pecuniam dedisset. 

7 Libertas* et directo potest dari hoc modo 

LIBER ESTO, LIBER SIT, LIBERVM ESSE IVBEO, 

II DE STATV LIBERO VEL STATV LIBERISJ Hic index Momm- ' 
seno uide.tar ex breuiatoris officina profectus esse : nec enim inscriptio, 
quae ne Latine quidem scripta est, omnia comprehendit , quaehoc titulo 
traclantur (gg 7 — 12 de directa et pef fidei commissum data manu 
missione agitur) : et tituli ar^mentum ad manu missionem testamenta- 
riam pertinet. Cf. Schilliug-ius Animadu. spec. I. 



1 DE 8TATY LIBEBV VEL STATV LIBEBI8 Vot. Do StatU 

statu liber 

liberiB ed, prine, De statu libero SckUlingius 3 qaadin 

(at. \u ead, m.) Vat. 4 pendit Vat. est ed. prtnc, 

inclin. liit. Ctdaciana h, omisii Vat. 6 usu icapiatar (/uia- 
ciana b in mrg, Cf. Obs. XIH 16 et not. post. suscipiatur 
Vat. ed, princ. 8 her^de Vat. 9 pecu^niSi Vai. 
10 peruenit Marezollius {Hugo 1. C. A. p, 1603). pueniet 

lex 
Vat. ed. princ. idq: duodecim (lez ead, m,) Vat, 11 
herede Vat. 12 . 16 proinde (pinde) Vat. Ctda^sjana b. 

perinde ed. princ, condicio Vat, 14 e.t liher esse 
ed, princ, ut liher .e^. Vat. ut liher esset Bluntsckelius. 
Cf. HeimbacMus (Leipz. Repert, 1843 111 p. 103) 15 
nolit Tumebiis Adu. VII 21, nollet Vat, ed. princ. 



VLPIANI II 7 — III 2 11 

et ^er fidei commissam, ut puta Boao, fidei 

COMMITTO HEREDIS MBI, VT STICHVM SERVVM 

MANV MiTTAT. 8 Is qm directo liber esse iussus est, 
horcinus fitlibertus: is autem cui per fidei commis- 
5sum'data est libertas, non testatoris, sed manu 
missoris fit libertus. 9 Cuius fidei committi po- 
test ad rem aliquam praestandam, eiusdem etiam 
libertas fidei committi potest. ' 10 Per fidei com- 
missum libertas dari potest tam proprio.seruo j;esta- 

lOtoris, quam heredis aut legatarii, uel euius libet 
extranei seruo. *11 Alieno seruo per fidei com- 
missum data libertate, si dominus eum iusto pretio 
non uendat, extinguitur libettas , quoniam nec pre- 
tii computatio pro libertate fieri potest. 12 Li- 

15 bertas sicut dari , ita. et adimi tam testamento quam 
codicellis testamento confirmatis potest, ut tamen 
eodem modo adimatur , quo et data est. 

III DE LATINIS 

1 Latini ius Quiritium cpnsequuntur his mo- 

20dis: beneficio principali, liberiS} itersCtione, militia, 

naue, aedificio , pistrino : praeterea ex senatus con»- 

sulto uulgo quaesitos tres enixa. 2 Beneficio 

m DE LATIWS] 4) De Latinis. Cf. Gai I 28—35. Titulus parum 
accoramodate ad arg-umentum conceptus est: certe plenior esse debuit 
uel ita: Latini quibus modis lus Quiritium cons equuntur. 
Cf. Mommsenus. 

2 ut Stiiihum ed. princ, ut iste eum Fat uti stichum 
Puchia (Hugo 5 praef.). Cf. XXIV 12. Lachmannu& 3 

manu mittatis^i^i^s Vat^ . 4 horciuus VaL ed. princ^ ot- 
cinus Charondas libertus edd. cum not. Cui. Cuiaciana h. 
liherto Vat. ed. prmc. 7 prestanda Vat. 11 conjisso 
Vat. 12 . 13 ptlo. ptii Vat. 14 Ubertate Vat. 15 
adimitatetestamento Vat. 16 codicellis Vai. semper (Cf. 
Isidori Orig. V 24, U). codiciUis edd. 19 L^tiiius Vat. 
21 pristino Vat, preterea et Vat. 22 uulgo 

quaesitum^nMe quaesitos) ter (tres Bock.) eniza Hugo (Ciu. 
Mag. IV 394), uulgo quaesit te re nexa VaL ueluti quae 



12 VLPIANI.III 3 — 5 

principali Latinus cinitatem Romanam accipit/ si 
ab imperatore ius Qniritinm impetranmt. 3 Li- 
beris ins Qniritittm conseqnitur Latinns, qni minor 
triginta annorum manu missionis' tempore fuit: nam 
lege lunia cautum est, ut si ciuem Romanam uel5- 
Latinam uxorem duxerit, testatione interposita quod 
liberomm qnaerendomm cansa uxorem dnxerit, post- 
ea filio filiane nato natane et annicnlo facto, pos- 
sit apud praetorem uel praesidem prouinciae eau- 
sam probare , et fieri ciues Romani tam ipse quam 10 
£lius filiaue eins et uxor: scilicet si et ipsa Latina 
sit: nam si uxor cinis Romana sit, partus quoque 
, ciuis Romanus est ex senatus consnlto, quod auctore 
dino Adriano factum est. 4 Iteratione fit ciuis 
Romanus, qui post Latinitatem, quam acceperat, 15 
maior triginta annomm, itemm iuste manu missns 
est ab eo, cuius ex iure Qniritium seruns fuit. 
sed huic concessum est, ex senatus con^ultu etiam 
liberis iiis Quiritinm consequi. 

5 Militia ius Qniritium accipit Latinus, si inter 20 
uigiles Romae sex annis militauerit, ex lege Vi- 

sit ter enixa ed, princ. nnlgo quae sit ter enixa Chdacicma 6. 
(scto) Yolnsiano qnae sit ter enixa Sauinius (ffall, AUg. 
Litt, Zeit, 1812 II 71), imlgo quaesitnm enixa Lachman' 
jvus, molier (uirgo SchilU) qaae sit ter enixa Heimbachius 
(Leipz. Repert. 1843 111 p, 103) 5 cine Vat. 6 

t^statione Vat, 7 dnxit Vai. 8 natu Vat. ane- 
cullo Vut. 9 prouintiae Vat. causam edd, cum noi. 

Ctti. Cuiaciana b. cauBa Vat. ed. princ. 10 ciues Bomani 
Lachmamms (conl. Gai I 29), ciuem romanu Vat. ed. princ. 
ciuis Romanus Charondas 12 . 13 ciues Vat. 13 

constiltu Vat, 14 diui atriani Vat. auctoritate diui 
Hadriani prop. Bockingius 16 sed iuste Beirribachius 

(Leipz. Repert. 1 $43 III p. 104) 18 .e. ut (t in Ht.) 

Vat. ■ ex scto, ut ... consequatur Hugo I. C. A, p. 
1603. ut . . . consequi possit prop, Bockingius 18 con- 
sultu Vat. consulto edd. 19 liberi Vat. 20 accepit 
Vat. 8i omisit Vat. 21 uigilis Vat, annos Bockin- 
giu9 21 yisellia Cuiacius in notis. VisilKa Vat. ed. princ. 



vtPIANI III 5— V 2 1* 

Bellia. praeterea ex senatus consultu coacessum 
est ei, ut si triennio inter uigiles militauerit, ius 
Quiritium consequatur. 6 Naui Latinus ciuita- 

tem Romanam accipit, si non minorem quam decim 
5milium modiorum nauem fabricauerit , et Romam 
sex annis frumentum .portauerit^ ex edicto diui 
Claudi. 

% 

ini DE HIS QVI SVI IVBIS SVNT 

1 Sui iuris sunt familiarum suarum principes, 
10 id est pater familiae, itemque mater familiae. 

2 Qui matre q[uidem certa, patre autem in- 
certo nati sunt, spurii adpellantur. 

V DE HIS QVI IN POTESTATE SVNT 

1 In potestate sunt liberi parentum ex iusto 
15matrimonio nati. 

2 lustum matrimonium est, si inter eos, qui 
nuptias contrahunt, conubium sit, et tam masculus 
pubis quam femina potens sit, et utrique consen- 
tiant, si sui iuris sunt, aut etiam parentes eorum, 

% 61 Duos extremos modos, quibas Latini ius Quiritium eonsequuns 
tnr, aedificiura et pistrinum (u. g 1) Mommsenus taedio epitomatorix 
omissos arbitratur. 

mi DE HIS OVI SVI JVRIS SVNT] B. De his qui sui iuri» saat 
uel alieno iuri subiectl. IV— X. Cf. Gai l 48—141. Quae quomodo co- 
haereant cum superioribus atque olim ab Vlpiano fuerint distribata e 

1 preterea Vat. postea P. Faber in not consultu 

'Vai. consulto edd, 2 ei] ei, qui maior triglnta anno- 

mm mana missas est cpn/. Gai I 31 Lachmannus trien- 
niam Bockingius uigilis VaL 3 naui VaL naue ed. 
princ, ciuitate romana f^at. 4 accepit f^at. mi- 
nore rat. decf Kirt. (cf. I 24). decem edd. 5 mil- 
hxua SchuUingitts. milia Fat ed. prine. roma Vat. 7 
claudi Vat. 9 principis Vat. 11 certa ondsit Vat. 

12 spuri Vat. 14 et Vat. 16 lusto Vat. 17 
conubium Vat. semper ta a masculos Vat. 18 pubis 
Vat. pubes edd. uiripotens Tumebus Adu. VII 21 
19 aint Hugo I. C. A. p. 1604, ut p. 14, 1 



44 VLPIANI V 3 — 6 

si m potestate sont. 3 Gonubiam est nxoris iure 
^nceiidae facultas. ^ 4 Conubium habent ciues 
Romani cum ciuibus Romanis: cum Latinis autem 
et peregrinis ita, si concessum sit. 5 Cum ser- 
ui9 nullilm est conubium. 6 Inter parentes et li- 5 
beros infinite cuiuscumque gradus sint conubium non 
est: inter cognatos autem ex transuerso gradu olim 
quidem usque ad quartum gradum matrimonia eon- 
trahi non poterant, nunc autem etiam ex tertio 
gradu licet uxorem ducere, sed tantum fratris filiam, 10 



Gaio apparet 1 48. Cetecum nec inscriptio UII. nee pro^dma P£ HIS 
gVI IN POTESTATE SVNT ab Vlpiano interpositae sed, quod Momm- 
seno uidetur, ab excerptore e diuisionibas quas desideramns reten- 
tae: cum praesertim V gg 6 . 7 in collatione^ sub titula DE NVPTIIS 
ex Vlpiano citentur. De nuptiis autem, quas Gaius nulla alia ratione, 
quam ouod interc^usas patriae potestatis sunt , atting-it (cf. Gai I ^O — 
64), Vlpianus g-eneratim eg"it, ut postea tit. VI de dotibus. Vid. B6- 
ckinfl^ii adn. ad syst. tab. et Mommseni disputationem. 

fnterpolationem excerptoris manu factam Mommsenus ag-noscit in 
additis otiose, ut ipsi uidetur, infinite u. 5, filiam u. IQ, ac re- 
positis aut-aut u. 10 pro nec-nec quod est in Coll. Vid. infra. « 



2 conubiu* Vat, 5 Inter parentes — p. 15 , 7 spu- 
rii sunt] P^ide Mosaicarum et Romanarum legum Collationem 

* TIT. yi DB INCE8TIS NVPTIIS. KAP. II. VLPIANV8 LIBBO BE- 
GVLABVM SINOVLABI SVB TITVLO DE NVPTIIS' (Ubro regU- 

larum singulari Ber. Uber singulari Vind. libro singulari 
Ferc, de nuptiis sub titulo^er. Vind. de nuptiis titulo 
Verc. Cf. SchUlingiua JDiss. crii. p, 12 sq.) 6 infinite om. 
Coil. cuiusque Verc. Coll. sint {svue eftt) Coll. omisit 
Vat. edd. Vlp. 7 cognatos] cogatur Vind. Vei'c. CoH. 

transuersu Verc. CoU. 8 usque ad quartum gra- 

dum om.. ed. Pitk. CoU, 9 non poterant] conpeterant 

Vind. Coll. etiam om. Coll. tertio] quarto Cuiadus in 
not, 10 sqq. sed tantum fratris filiam , non etiam sororis 
filiam nec amitam uel materteram, qualnuis eodem'gradu 

sit Cuaciana b. sed (si ed, princ.) tamen fratres (fratris ed, 
princ.) fiUa non etia sorpris filia aut amita nel mater- 
tera quauis eode gradu sit. Vat. ed, princ. sed tantum 
fratris fiUam (filia Ber. Vind. yVerc), non etiam st^roris 
nec amitam (amita Vind.) nec materteram (matertera Vind, 
Verc.) quamuis eodem gradu sint CoUatio. Cf. Cmacius 
Obs. XIII 16. Sed tamen fratris aut sororis filiam nep^ 



VLPIANI V 6 — 9 15 

uon etiam sororis filiam^ aut amitam uel materte- 
ram , quamub eodem gradu sint. . eam denique, quae 
nouerca uel priuigna, uel quae nurus uel socrus no- 
stra fuit, ducere non possumtis. 7^Si quis eam 
5quam non licet, uxorem duxerit, incestum matri- 
monium conlxahit. ideoque liberi in potestate eius 
non fiunt, sed quasi uulgo qoncepti spurii sunt. 

8 Conubio interueniente liberi semper patrem 
secuntur: non interueniente conubio matris condi- 

10 tioni accedunt, excepto eo, qui ex pere^ino et ciue 
Romana peregrinus nascitur, quoniam lex Mensia 
ex alterutro peregrino natum deterioris parentis con- 
ditionem sequi iiibet.. 9 Ex ciue Romano et Latina 
Latinus nascitur, et ex libero et ancilla seruus, 

15quoniam, cum his casibus conubia non sinf, partus 

' texnne eorunf , qnamuis eodexn gradu sit , amitam nel ma- 
terteram (. . . . ducere non possumus) Cuiachis in noH$ 
2 eam denique uxorem quae nouerca • . . fuit ducere ffoto- 
manus apud P. Fahrum in not. eadeq: uxore nouerca ... 
fuit ducere Vat, ed. princ. eam quae (eamque Ber. eaque 
Verc.) nouerca ... fuit, uxorem ducere Collatio, Cf, Cu- 
iaeius Obs, XIII 16, eamque uxorem quae nouerea... fuit; 
ducere Cuiadus in notis, uzorem eam, quae nouerca ..i 
fuit, ducerQ Hugo 3, eandem quae nouerca n . . fuit , uxo- 
rem ducere SchUlingius Liss, crit, p.' 35, Cf, Lachmannus 

V 

- 3 uel quae (que Ber, quem Vind.) nurus Coll. uel no- 
rus Vat, uel nurus edd. Vlp, uel socrus om, Vind, 

Coll, nostra om, Coll, ' 4 ea Vind, Coll. 5 incer- 
tum Vind. Verc, Coll. 6 matrimonio Verc, Coll. 

contrahi Vijid. Verc. ColL liberis Ber. Coll. pote- 

statem Verc, Coll. eis Ber, Vind, Verc. Coll, 7 uul- 
go *«* Vat, tsnoqdSriv amicus Heimbachii {Leipz, Reperi, 
1843 III p, t04) ooncoepti Vind, Coll. %pmu. Coll. 

V 

ed. princ. Vlp, sperei Vat. sine patre SckUlingius Diss, 
irit, p, 39 8 oonubiu ♦♦ interueniente Vat, 9 secun- 
tur Vat, 10 conditione Vat, eo] eum Vat. qui] 
quod ffuschkius 11 qm *** Vat, in litura fortasse odo 

fuit Mensia] Aelia Sentia Puhhta (Cursus d, InstituUo- 
nen II p, 475 ed. 4) 12 nato Vat. deteriores pare^- 
tes conditione Vat. 



16 VLPIANI V 10 — VI 6 

jtequituT matrem. 10 In his, qui iure contracto 
matrimonio nascuntur , conceptionis tempore di^ce- 
ptatur \ in his autem, qui non legitime concipkmtur, 
editionis : uel uti si ancilla conceperit^ deinde mitnu 
missa pariat, liberum parit: nam quoniam non 1q«5 
gitime concepit, cum editionis tempore libera sit, 
partus quoque liber est. 

VI DE DOTIBVS 

1 Dos aut datur, aut dicitur, aut promittitur. 2 
Dotem dicere potest mulier, quae nuptura est, et 10 
debitor mulieris, si iussu eius dicat: item parens 
mulieris uirilis sexus , per uirilem sexum cogna- 
tione iijuictus, uelut pater^, auus patemus. Dare, 
promittere dotem omnes possunt. 

3 Dos aut profecticia dicitur, id est quam pa- 15 
ter muUeris dedit, aut aduenticia, id est ea quae 

a quouis alio data est. 

4 Hortua in matrimonio muliere dos a patre 
profecta ad patrem reuertitur, quintis in singulos 
liberbs in infinitum relictis penes uirum. qi|odsi20 
pater non sit , apud maritum remanet. , 5 Adiien- 
ticia autem dos semper penes maritum remanet, 

'VI D£ DOTIBVS] De dotibus, quas Gaius non tetigrit hoc loco, 
i>lene disputat Vlpianus , ita quidem ut locus de ^atria potestate parum 
conuenienter interrumpatur. Cf. Schilling-ius Animadu. spec. I, 

1 sequi VaL cdntractii matrimomu Vat. 2 tem- 
pore .di^ceptatur Lachmannus, tepore ezceptaf yae. tem> 
pus spectatnr ed. princ, tempud ezpectatur SchUUngius 
3 . 6 legitimae Vat, 5 qaoniam (qm) yai, ed. pnnc, 

quamuis ed. ctm not, CuL Fabrot,, corr: Cuiacius in not, post. 
quemadmodumC^actana b 9 dox Fat. semper, ut semel 

monuisse. sufficiat , pro^mittit T^a^ II item Aleander 

in Gai Epit. II 9 f 3. SehiHingius Diss. crit. p. 7 ^q. 
Animadu. II p, 62 sq. institutus Vat. ed. princ, 15 aut 
Vat. ea quam Hugo f. C. A, p, 1604 16 qUe Vat. 
18 muliere «^ic dox Vat. 20.22 paenes Vat. 21 
r^manet Vat, . 



YLPUKI VI 5^1© 17 

praeter quam«i is qui dedit,iit sibi redderetur, stipir- 

Itttas fuit: qnae dos apeeialiter recepticia dicitu^. 

6 ' Diuortio faeto , siquidem* sui iuris sit mu- 

lier^ ipsa habetaetionem, id est dotis repetitioaetn, 

5quodsi in potestate patris sit, pater adiuncta filiae 
persoha habet actionemv nec inter e&t aduenticia -sit 
dod, an profectieia. 7 Fost diuortifHh defuncta 
ihuUere heredi eius actio non aliter datur, quam 
si moram in dote mulieri reddenda maritus fecerit. 

10 8 DoB stpondere, numero,- mensvra contmea- 
tur, annna, bima, trima a die vedditur: nisi si ut 
praesens reddatur, conuenerit. reliquae dotes sta- 
tim redduntur. 

9 Retentiones ex dote fiunt aut propter libe- 
15 ros , aut propter moree, aut propter inpensas, aut 
- propter res donatas, aut propt^ res amotas. 

10 Propter liberos retentio fit, si culpa mulie- 
ris aut patris , cuius in potestate est , diuortium fa- 
ctum sit: tunc enim singulorum Mberomm nomine 



% 9 aat prbpler liberosj Haec MommseQp uldetur excerptor coa- 
»uUo propter legrem Constantini (cf. ad tit. XlII) omisisse. Cf. X 17",noL 
In quo eg-Q cum celeris malui librarii incurijim agnoscefe. Vidd iiifra. 



1 Fortasse reddaiur et statim fuerit uel sit. Cf. «. J[ji 
. 2 fuerit Hugo /, C. A. p. 1004. sit Bluntschelius 4 
actionem ed, princ actione f^at, actionem rei axoriae 
^Uffo (Ciu. Mag* IV 395), iBt simul proximis id eat dotis 
repetitionem resectis olim P, Faber in not* id est] &&SokU- 
Ungius 5 ndiuncta edd. cwn not. Cui. adiunctae Vat ed* 
princ. action<^, P. Faber, actioiieia rettdra Vat. 

ed. prine. ActioQem rel uxoriiie Cuiaciufi in noUs. rei uxo- 
riae eieci ut gloss&na: sed. uide Schillingium aduentitia 
Fat. 8 muUerem Fai. 10 numeru F«/. 11 an- 

uuabi matrima adie Fat. annna bima jbrima die ed. ptirui. 
Cf. VI n redditur Hugo {Ciu. Mag, IV 396). rod- 

detur Vat. ed.princ. nisi si ed. princ. nisi * Vat. niai 
Bocktngius' 12 ToUque Vat. " 14 Retent^ones Vai. 
aut pro^ter liberos ed. princ. inclin. iitt. Cuiadana b. 
omisit Vat. Vide supra • 



fieitae jretinentur ex dote : Bon plttres taanen qnum 
tres. sextae Jn retentiene stmt^ non in petition^. 
: 11 Bos qnae sentel funeta est, amplins fnngi 
non potest, nisi alind matrimonium sit. 

12 Morum nomine, ^auioram ^uidem sexta reti«5 
netnr , ieuiorum autem oetanai ^aniores mores snnt 
adnlteria tantum, leuioreil omnes reliqUi». 13 Ma- 
riti mores puninntur in ea qnidem doief^^quae a die 
reddi debiet, ita ut propter maioreB mores prae- 
sentem dotem r^ddat, propter^ mmores sentim men- tO 
snm die. in ^ autem , quae praesens reddi solet, 
tantum ex fructibus.iubetur reddere, quaatiiun in 
illa dote, quae ti'iennio redditur, repensatio facit* 

1 sexte Vat. . 1 »qq>^ Verba disiittxii post Hi^iQnem . 
{Ciu. Mag. IV 396 sq.) ^eimhachtus (Ober Vlp. Fragm, 
p.. 25 sq!) Cf, LeipT,. Repert. 1843 III p. 104. trfdB sexte 
in retentione sunt. non in petitione dox Vat, tres sextit^ 
in retentione sunt; non in pctitione. Dos etf. princ» tres 
«extae in rete^tione sunt. nam in.petitioiKe ^oe Klenzittst: 
quo de tdde Lachmannum, ei ipsum Klenzium (Zeitsckr, /. 
gesch. R. W» IX 231 sq,). tres. sextae in retentione sunt, 
nec ea retentione d<)8 . . . fun^i potest Huschkhts. tres. sex- 
tae . . . petitione. nam dos secundum Lachmannum Bockin- 
ffius. Vide etiam Schillingium {Bemerk. Ob. R. R. G. p. 371) 

4 aliud ed princ. alium . Vat. , Lachmannus 5 . 6 

sexta retinetur Cmacius Obs. XIX 30. sextie (eexte Vat.) 
retinentur Vat, ed. princ. 6 aut Vat. CuiadUs in notis. 
Cuiadanab. item ed, princ. octauae Cuiacius in not. 
I^uiods ** moris Vat. 7 adulteria ed. priitc. adnlte- 
rio Vat. adnherium prop. Bockingius 8 moYis Vai. 
a dle Vat. ed. princ, prob. P. Faber in not. annua bima 
trima die CtHttckis in notis. annua die Idem Obs. VII 20. 
Vtrum a die an addiem o» die uerum sU addHbitat Ladi- 
manmis. ad diem Mommsenus. Cf. VI 8 9 ita ut Schil- 
Ungius. Ita Vat. ed. prine. quod eicit Cuiacius in not. 
maiores (e corr. ex i) Vat. 10 reddat Vat. reddit ed, 
princ. 13 quae triennio Hugo 2. quadriennio Vat. ed, 
princ, triennio SchulHngiUB repensatio Vai. Cuiaeiana b» 
* r9pensati<^ ed. princ. quod repraesentatio ed, cum noi. 
Ctd. Fabrot. ^Al. quod repensatio.' Cuiadus in not. posi. 
Cf. Gloss. Philox. s. w., Lachmannusi 



fc*. 



14 l9peiEiwum8p!^ciesfiTmttres:aTi1:enuQnece0* 
.«aarii^e dieuiUur, aut u^es, aut uoluptuoas^e. 15 Ne- 
cessarifiie sttut inpenftae , quibus non factis dojs de- 
ierior futura est^ uelut si quis ruinosas aedes refe- 
5cerit. 16 Vtiles sunt, quibua non factis q;uidexn 

detexior dos non fuerit, factis autem &uctuo6ior 
effeet^ est, uel uti si, uineti^ et oliueta ^ece* 
rit. 17 Yoluptuosae sunt, q^uibus neque . omissis 
de^rior dos fieret, neque factis &uctux)sior ef^ecta 
^Oest:. quod euenit in uiridiariis ejt picturis similibu^- 
que rebus« . 

VII DE IVRE DONATIONVM INTEB VIRVM 

ET VXOREM ■ 

1 Inter uirum et uxorem donatio non ualet^ 

l&nisi certis ex causis, id est mortis causa, diuoiEti 

causa, serui manu mittendi gratia. Hoc amplius prin- 

% 17] Desiderantur in extremo titalo fa%6 dufte retentiones, qu^# 
fiunt propteT rearetentas-et propter resamotas: quas Momm- 
senus SQspicatur breuiatoris taedio resectas esse. puod contraBdckln- 
irftts hne perfinere prox,imi tittili %%X et 2 arbiitatur^ qiiii>tts cetentio- 
nibtt* poMrema ea qaae VII 3 contineatur propt.er- negojlia ux«j^4S 
g^esta addenda sit. Cf. Bocking-ii tab. syst. cum adn. Ita<^ue excer- 
ptor cre^dendus est non nisi dispatationl» quitsi suturas soltiisse ordi> 
nei&que enarrationis inepte intffrposita inscr^ptione tarbasaf. 

VII DE IVRE DONATIONVM INTER VIRVM ET VXORJEIM] Hwjc 
ihscriptionem non uno noraine cum Schillin^io Mommsenoque credrbn* 
est ^x breuiatoris officina profeclam esse. Nam et praeter cohsuetudi* 
4iem harum Regularum d e i ur e do n ati unum dicitar^ cum de d o aa - 
tionibus esse deberet, heque conuenit omnino eius tituli argu- 
mento, cuius daae tantum sententiae priores ad ias dons^tionum perti- 
nemit. I 

1 Repensavum VaU , 2 utilis Fat. uoIaptuQ«e 

yai. 3 inpeuse Vat, 4 estj esset Bugo L C. A. p< 
16^4 fieret MiarezolHus {Hugo ^) £racti;L08ior V^t, 
Cuiaciana b. fructuoeior dos ed, pvinc, . 8 aeliiptuo|e 
yat, 9 fui^rit Cuiacitis in aoi, fructior yat. 10 
quae Fat. airidiarii« 'yat. cod. Tilii t. Cui. l. 2. c. Cuia- 
cima b. Cuiacius in not. post. airldariis ed. princ, Cf. Cu- 
iadus in not, focturif» Cuiaeius in nol. et in mrg. Cidaci^- 
nae «. picteri^ Vai. cod. Tilii teste Cuiacio Obs. XVJI 28. 
Cuiada^ b, piQtoriis ed, princ, tectoriis Cuiacius Obs. VI 
37 . 1$ id e9t Vat^ Cuiacia^a b. Cuiacius in not. post. 
amisit ed. prin^, 

2» 



% TLKANI VII 1 —4 ' 

cipalibiis coiiBtittitionibus concessumHest «ralidri, in 
fioc donare uiro 'suo, ut ' is ab nnperatore lato tlm^ 

'u^^lequb pufclico similiue honore honoretur/ 

2 8i maritus diuorti causa res amouerit, re- 
rum quoque amotarura actione tenebitur. ^ 

dr Si maritus pro muliere se obligauerit uel 
Sn rem eius inpenderit, dinortio facto eo nomine 
cauete sibi solent fttipulatione tribunicia. 

4 In potestate parentum sunt etiam hi libei4, 
quorum causa probata est, per errorera contractolO 
matrimonio inter disparis conditionis personas : nain 
seu ciuis Romanus Latinam aut peregrinam uel 
eam, (juae dediticiorum numero est, quasi ciuem 
Romanam per ignorantiam uxorem duxerit, siue ci- 

»xiis Romana per errorem peregrino uel ei, qui dedi- 15 
ticiorum numeto est, aut quasr ciui Romano aut • 

% 4.J Ntiptiis (V 4—10) ac dotibas«(VI— .VII 3) plenius quain loeo 

side' piatna poteslale conaeniret pertractatis , ad hoc argiumeoiiim; redit 

Ylpunas atqae Inter patriae potestati^ iiubiectos post. a) liberos.idsto 

2 donar^ Fati his yai. 3 ornetur Lac/tmaU' 

nus 4 si maritas (si m in Hiura) VaU ed. priHc. 

maritu& aut deleri aut pro eo reponi miilier iubet Mommse- 
nus aqiouerit Schultingius, mouerit (rit in liiura) Vat, 

* ^d, princ, 8 solent JKai. Cuiaciana b. solet ed, princ* 

hi f^ai. Guiaciana h. ii ed' princ, 10 quonim 

nomine causa HoUwegius d€ caus. proh. p. 42 contractu 
fiit. 11 disparis cpnditionis personas CMiaa«j tn not. 
ei in marg. Ctdaeianae a. dispares condignis .psonaru J^dt, 
dispar^s condignis personas ed. princ. Cuiaciana b {sed 

" cohdicione in marg.). * Veter. personarum. Lege dispares 
UOndiciones persoharum.' Cuiacius in not. post. 12 oiues 

' Vat. 13 numeru Fa/. quasi ciiiem Romanam'iSp/rfZ- 
Mngius {conU Gai / ^). quasi Vat. Cd. princ. quasi ciiieta 
post P. Fabrum Cidacius Obs. VI $7 et in mcergl Cuiat^nne 
0. per ignorantiam quasi ciuem P. Paber in noi. \^ nti- 
meru Vat. aut quaSi eiui Romano LachSkatmus. omisHf^dt. 
ed. princ. qu&si ciui Hugo I. C A. p. 1604. tamqnam c. R. 

• Goschenus tn Gai l. 'c. quasi ciui "Roraano Hottwegiusi l''s. c. 
Cf. 6rai I 68 ^iiem si ciuis Romana per* eirporem nupta sit 
peregrino tamquam ctuiRotndnd -- idem Iwm' esi si peregrino 
iamquam Laivno ex lege Aetia Sentia nupth SiL^ 



VJ.PIAKI VII 4 ^ VIII 6 Sl 






etjlam quasi Latino ex lege AeHa Se^itia nubta 
fuerit, 'caufla pxobata ciuitas Romaua .datur tam H^. 
Vexis quam parentibus, praeter eoS| qui dediticio- 
rum numero sunt: et ex eo flunt in potestate pa-» 
5rentum liberi. 

VIII DE ADOPTIONLBVS 

1 Non tantum naturates liberi in potestst» 
parentum sunt, sed etiam adoptiui. 2 Adoptio> 
fit aut per populum, aut per praetorem uel' prae- 

10 sidem prouinciae. Illa adoptio , quae per popttlum 
fit, specialiter arrogatio dioitur. 3 fer popu- 
lum, qui sui iuris sunt, arrogantur, per praetorem 
autem filii familiae a parentibus dantur in adoptio- 
nem. 4 Arrogatio Bomae dum taxat fit,- adoptio» 

15 autem etiam in pr<minciis apud praesides. 5 

Per praetorem uel praesidem prouinciae adoptari 
tam masQuIi quam feminae^ et tam pubered quam 
inpuberes possunt: per populum uero Romanum 
feminae quidem non arrogantur : puf^illi autem olim 

ihatrimonio natos (V 1) refert b) eos liberos quorum causa probata est. 
Cf. Gai I 65—96. r) adoptiuo» liberos. Quare VIII DE ADOPTIO- 
NIBVS. Cf. (iai I 97 — 107. 

1 quasl Vat. 81 ed. princ. Itinia CttUtcitu in not, 
Bubta Vat. si Latino nnpta fuerit, ex lege Aelia Sen^ 

tia cansa P. Pithoewt in Coll. Mos. et Ram. leg. XVI 2. 
P. Faber in not. Cf. Cuiacita Obs. XV 13 et not: post. 
2 Romana datur Bockingius. reddaf Vat. redditur ed. princ,- 

4 numeru Vat. 10 prouintiae VaL 13 adoptione^ 
Vat. 14 dum taxat Lachmannus (cf. XXII 3t). data 
Vat. tantum ed, princ. lege lata Huschkius 15 prouin- 
ciis ^ockingius (vf. I 13*), prouincia Vat. ed. prine, Cf. 
Lachmannus praesides CuUtciana b. praesidis Vat. prae- 
sidem ed. prine. 16 prouinti^ Vat. 19 quidera non 
,ed, princ, non {supersct, ead, vt uid, manu quidem) Vat„ 
quidem post Hugonem I, C. A, p. 1664 eici iubet Momm^ 
senus arrogantur Cuiacius in notis, arrogant Vat. ed^ 
princ, Cf. I, F. Gronouius in Liuii XXXIX 19 autem 

olim quidem SchiUingius {conl. V 6). aut quidem Vat^^ antea 
quidem ed. princ. autem quondam Cuiaciana b, olim qni- 
dem ffugo S praef. anie quidem Mommsenus . . • 



22 VLPIAKI VIU 5 — X 1 

quidem non poierant artogari , nnne autem possunt 
^x cohstitutione diui Aiitonini. -6 Hi qui geffid' 
rare non possunt, uelut spado, utroqHe liiodo 
possunt adoptare. idem iurlB est' in persona eaeli- 
bis. 7 Item is qui filium non habet, in locumlte'^ 5 
j^otis adoptare potest. 8 Si pater familiae ar- 
vogandum se dederit, libert quoque eius quasi ne- 
potes in potestate fiunt arrogatoris. 8 * Femi- 
nae uero neutro modo possunt adoptare, quoniam 
we naturales liberos in potestate habent. 10 

Vrni DE mS QVI IN MANV SVNT 

Farreo conuenitur in manum certis uerbis et 
t€tstibu8 X praesentibus et sollemni. saerificio factoi 
in quo panEiis quoque farreus adhibetur. 

X QVI IN POTESTATE MANCIPIOVE 8VNT QVEM 15 
ADMODVM EO IVRE I.IBERENTVR 

1 Liberi parentum potestate liberantur eman- 
cipatione, id est si postea quam mancipati fuerint^ 

VIIII DE HIS QVI W MANV SVNT] Capiti de his qui in pote- 
•taie Buot (V^VIII), qoo dxsputatlQ de personls slieao iuri sa^iectis 
absolueretur, addi debebant duo de MANV et MANCIPIO (cf. Gai I 
119 ~' 123) capita: quortxm quod uestigpium tantum (tit. Vlilh ia hae 
epitoma residuam est, eius rei certum exiCier^toris consilium Jnommser 
nus indag^ttit. Mancipium enim, quod ius lam non extare nisi dicis 
cauaa in emancipatione breaiator nouisset, resecuit omnino. Titali au- 
l^m de raanu et insoriptionem reliqait , et cum tres ritns eesent usus 
4cf. Gai I 111), confarreationis (Gai I 112), coemptionis (Gai 113— 115 b), 
confarreationeia quidem^recepit, quam nouo iure a manu seiunctam 
esse ex ipso Vlpuno nt uidetur didicerat. Cf. Gai lacinias 1 13«. 

X QVI IN POTEStATE MANCIPIOVE SVNT OVEM ADMODVM 
¥0 IVRE LIBERENTVRJ Vlpianus haud dubie MANV MANCIPIOVE 

2 Antonini Pii ffitgo 2, Kdmtnererus (Beitr. x. Oesch. 
u. Th^or. d, R. R. I p. 38) 4 potest Vat. celibis 
Cuiaciana h. Ctdaciua in not. post, celebis Vat. coelibe ed, 
prtnc. 5 nepotes adoptar^ Vat. 8 THstinxit ($■) 

jlugo 2 11 qui] quae Sckultingius 12 farreo Vat. 

Cuiaciana b. farre ed. princ, 14 panes quoq; farreos 

ya(. 15 manu mancipioue Schillingius qu^madmodu 



TLPii^Kl X 1 — i .13 

maou miflsi sint» «ed filitts cjatdQin tdr maaeipa" 
tus, ^er mmia missas sui iuris fit : id eiiim lex dti<H 
decim tabularam iubet bis u^is si pa7EE fii^ivm 

TSfi y£N¥3f BABIT, FILIVg^ A PATBE . XI^ER IBSTO» 

5 ceteri autem Hberi praeter filium, tam masculi quam 
feminae, una mamcipatiene manu missioneque sui 
iliris fiuikt. ^ 2 Morte patris filius et filia sui iu* 
ris fiunt: morte autem aui i^potes.ita demum sui 
iuris fiunt , . si post mortem aui in potestate patrk 

10 futuri non sunt , uelut si moriente -auo pater eorum 
aut iam decessit aut . de potestate dimissus est : 
nam si mortis aui tempore pater eorum in pote* 
state eius. sit, mqrtuo auo in patp^is sui potestate 
fiunt. 3 Si patri uel filio aqua et igni ipterdi- 

15ctuia sit, patria potestas toUitur, quia peregrinus 

fit is, cui aqua et igni interdictum est, neque autem 

-peregrinus ciuem Bomanum, neque ciuis Romanus 

peregrmum in potestate habere potest. 4 3i 

pater ab bostihus eaptus sit, quamnis seruus 

20hostium fiat, tamen cum reuersus fuerit, omnia 
pristina iura recip^t iure postliminii. sed quam diu 
aput hostes est, patria potestas in filio eius inte- 
rim pendebit, et cum reuersus fuerit ab hostibus, 
in potestate filium habebit, si uero ibi deeesserit, 

25 8ui iuris fiGus erit. Filius quoque si captus fue- 

frcripserat, quod tamen noa recte Bocking-ias Schillingio anctare nnne 
i-n textum reeepit. Omisit enim manum breuiator Mo consilio, cttm 
et «nte de manu fere nihil, de mancipionihil dixigset. Mancipivm aa* 
tem quod relii^uit in inscriptione , hoc eius uegleg^eiitiae triVnenilbm 
est : titulus emm ipse non nisi de soluenda potestate ag>it. Cf. fiai 
I 124*— 1S9. De soluenda manu mancipioque uide eundeni I 137<->14h 

2 terqne ScMtHnjgtui id <Bnim ed. princ, idem Vat. 
cod. THii teste Cuiacio Obs. XVII 28 4 uefitmdabit post 
Tumebum Adu. VII 21 Lachmammsl uennndauit Vat. td. 
princ. aenum duuit Cuiacius in'noL post, uennmduit Sckut- 
Hngius esto] e. (t. e. esto) Vat. 11 iam ed. princ. 
{Cf. Luchm, in Gai 1 12f). etiam Vat. 16 ne+qne Vat* 
21 receplt Vat. 22 aput Vat. 



24 VliPIAJfl X 4-*XT 3, 

vk ab host&Qs^f liimiliter propter ins postla 
patria potestas interim pendebh. . - 5 1& potestate 
parentuia esse desimmt et hi, qui flaimiids Diale» 
inan^rantar , . et qnae nirgiikes , Vestae eapinntuir. 

XI DE TVTELli 5 

i Tutores conBtitnuntur tam masculis quara 
feminis: sed masculis quidem inpuberibus dum 
taxat propter aetatis inSrmitatem^ femiiiis autein 
tam inpuberibtts qnam puberibus et propte^ se- 
xus infirmitatem et propter forensium rentm igno-lO 
rantiam. 

2 Tutores aut I^itimi sunt, aut senatus con* 
sultis eonstitut!, aut mcrribus introducti. 

3 Legitimi tutores sunt-) qui ex lege aliqua 

XI D£ TVTEUS1 C. De his qui uel in tutela uel iiv curatipne 
sunt. XI. XII. Cui disputationi Gaius I 142 hoe 'nnodo praefatur: 
^Transeamus nuticad aliam diuisionem. nam ex nis per- 
sonis, quaje neque in potestate neque in maJiu neqne in 
maneipia sunt, quaedMii uel iii tutela £«nt uel in e^ra- 
tione» quaedam neutt- o i ure tenentur* V idearaus i^itur, 
quae in tutela uel in curatione sint; ita enim intelleg-c- 
mus ceter&i» I^ctrsouas, quaeueutro iure tenentur.' Ac si- 
milis apud Vlpianum parliupi diuisio breuiatoris culpa desideratur. 
Nam in epitoma quoque 1) UE TVTELIS (XI. cf. Ckd I 143— 196): 

2) DE CVAaTORIBVS (XII. cf. Gai 1 197-,-^) a^itor. 

In hoc titulo Vlpianus non semper Gaianarum instittationum ordinem 
sec^tus est. Vide Bock. iab. ayst. eooi adi». Etenim proposito quinam 
ih tutela sint ($ 1), g>enera tntorum discernit (g 2), sing-ulatimque 1) le- 
^itimos (%% 3-^20), 2) seuatus consultis constitutos (gg 20—23), et 

3) moribus introductos (% 24) tutores persequitur. Ac legitimorum rur- 
sus secernit a) qui ex lege XII tutores sunt (agnati patroni) (SS3— 13); 
b> testamento datos eadem Uge XII confirmatos (%% 14—17); c) a ma- 
gistratu constitutos ex lesihns Atilia, Julia et Titia, Innia et Inlia de 
maritandis ordinibns (%% f8>— 20), Coiitra Gaina, qui I 188 noUe se in 
eertft genera tutslas discernere profitetur, per haec tria fr^nera argu- 
itienium de tutoribus tractauit: a) tutela testamenlo data I 144—54; 
b) leeitima latela a^natoram et patronornm 1 155>^172; c) a magi- 
stratibus instituta tutela I 173—187. 

3 flaminifl diualis f^at. 4 uirginis neste f^at, 8 
f pt^r aetates P^at, tam omisit ^at. tam pnberi- 
bus quam inpuberlbus Huschkius, Hysterologiam gtiandam 
notauUolim SchuUitigius. Cf. XXII 14, XXf^III 3 10 sqq, 
igi^orati atutoris Vat. 12 aut legitimi Fat. Cuiacicma 

b, autem legitimi ed. princ. > sena^ Vat, 14 qui 

omisU Vat. 



VLPIANX Xl 3~« *8 

^efiK^ifeduiit, pef eminentiiim »ute^ legitimi. 4ii»mr 
tiir, qui ex lege duodecikn tabularum isitrodiicnQ* 
tur, seu pakun, quales sunt agBati^ seu per- con* 
^equentiam, quales dunt pi^trQiu. 4 Agiiati snat 

.^a patre cognati uirilis sexu», per uirilem . sexmHi 
descendentes, eiusdem familiae, uel uti patrui^ Ara- 
tres, filii fratris, patrueles» 5 Qui liberum ea-» 
piit mancipatttm sibi uel a pareate uel a coemptio* 
nat^e manu Husit^ per similitudinem pa^oni tu* 

lOtor efficitur, qui fiduciarius tutpr appellatur. 6 
Iftegitiiini tutores alii tutela in iure cedere pos* 
sunt. 7 Is cui tutela in iure cessa est , cessi-* 
cius tutor ap^elleti»:: qui siite mincjtuus ^erit, sine 
capite n^inutusy siue alii tutela porro cesserit'^ 

1l5redit ad legitimum tutorem tutela, sed et si legi*» 
timus deeesserit ant capite minutns fuexit, cessicia 
quoque tutela extingoitur. 8 Qn^tum ad agna* 
tos pertinet, hodie cessicia tutela non procedit^ 
quoniam permissum erat in iure cedere tutela 

20feminarum tantiim, non etiam masculorum: femi- 

/ 

gg 3.4 Lecitinia tulela agnatorum et patronorum. Cf. Gai 1155 — 
157. 165. g 5^ Fiduciarius tutor. Cf. Gai I 166. SS 6^8 Cessia 

tatelae iegritimae. Cf. Gai I 16S— t?^. 

§ 8 lex Claudia sustinet] Haec excerptorem iam ila acripta in in- 
tegro sno Regnlartim codice repperisse suspicatur Monimsenus : quno 

^ palaTH «cripgi» p palam ya(, propalam edcL 
va.4 agniti rat. 5 uiriWs Ka/. 6 patrui frartres filii 
fratris patmelis Vat, ed. princ, fratres , -lilii fratris , patrui» 
patrueles Charandag. patrui , fnttres patrueles , fiUi fratris 
patrueli^. Cuiacius in not, S a coemptionatore /iu^o '4 

(ef, Gai 1 166). aqooemptia natore Vat, a quoemptionatorc 
Cuiadana b, a coemptore ed^^ pnne. 1 1 tutelam ffkgo S 
12 cessa ed. cum not. Gui. Fabrot. concessa F^at. ed. 
princ. cessitins Tumebus Adu. VII 2t {Cf. Gai / 169. 
170). cessieus yat. ed, princ, 14 tutelam ffugo ^ 
porro eesserit ffeisius {ffugo I. C, A. p. 1604). pcesserit 
f^et, Cuiaciana b. cessent ed. princ, 18 hodie cessitia 

tutela ed. princ. 6 diecessi atutela yat* hodie. cessio 
tutelae SchiiHngius 10 tmtelam ffugo S 



M YLFiANl xr 8 — 14 

naram aHtem leg^imas tutelas lex ClaudU fimstQiH» 
excepta tutela patro&orum. 

9 Legitima totela capitis diminutioae- amitti- 
tar. 10 Capitis diminutiotiiB species sunt tces; 
saflSxima, media, minima. 11 Maxima eapitis di«5 
minutio est, per quam et <siuitas et libertas amitti- 
tur, uel uti cum incensus aliquis ueni^rit, aut quod 
muller alieno seruo se iunxerit, diMiuntia&le do- 
mino eitts aneilla faeta fuerit ex senatus consuko 
Claudiano. 12 Media (»pitis diminutio dicitur, 10 
p€a- quam sola ciuitate amissa libertos retinetilr: 
quod fit in eo, cui aqua et igni interdicitur. • 13 
Minima capitis diminutio est, per quam et ciuitate 
et Ittn^rtate salua status dum taxat lioininis mu- 
tattts: quod fit adoptione et in manum cdnuention«. 15 

14 Testamento quoque nominatim tutores dati 
confirmantur eadem lege duodecim tabularum. his 
uerbis vri LEaAfiSiT, svpe» pbovnia tvtei,ave, 

quoAiam ille non recte capiebat« praeter tnorem aboliti iaris notiliam 
reliqciit. %% 9->13 Amissio ttitelae legrilitnae (ag-natornm). C&pitfs 

diminutio. Cf. Gai I 158—163. 

1 suatulit Cuiocius in notis, (€f. Gai J 171), sustinet 
Vat. ed, princ, 2.3 sustinet. excepta t. patronorum. 

Legitima Vai. sustinet. Excepta t. patronorum, le^tima 
ed. princ. Carrexit distincHonem Schullingitis 4 diminutib- 
nis Huffo 5 praef. minutionis Vat. ed. princ. 7 uenierit 
ed. prine. uieBerit Vat. Otnaeima h qd* (quod) Vai. Cu- 
iaciama b. cum ed, princ. eius Huschkiue. et Vat. ed^ 
princ. 14 homine» Vai^ 15 matiu conditione'* Vat. 

16 tutoris Vai. tntores dati nominatim 'Hvgo L. C 
A. p, 16&S 17 ea^e leg^ duod^im Vat. IS peea- 
ni» tntelaue ed. prine. pecQniii «tiztelabae Vai,, in quo la- 
iere f&rtoMe pecuniae tutelaeu^e pASi «fw» Hwtchkka adko- 
tauU (Rhein. Mus, f. luHspr, VII 67). De super cum genei, 
cf. Rudim. Inst. granm. IIHS5 Sidllb, In lege ipsa ante pe- 
cunia addiium fuisee familia (cf. Cie. de inu. II 50 , 148, 
Ad Herenn. I 13 , 23) post Cmacium ei alws (cf. IHrksenMta 
Zwolfiaf, Froffm. p, 337 tq. 34-2) Huschkiug l, c. demonsira- 
uii: qmam uoeem tamen Biekingivs- non debuii-in textum Vi^ 
piani inferre. Cf. Heimbachius (Leipz, Repert. 1843 III p, 104) 



if VAE REi , ITA vm &8T0 : (|iii ttttored dfltkii 
Appellaiitnr. \h Dari testiLmeiito tut«sre« pos^ 

sunt liberis; ^i in pcttestate sunt. 16 Testsmrat» 
ttttores dsTf passtmt M, cum qtnbu» testameiiti fa- 
l^eieiidi ius est, praeter L«tiiiam luniaBWir naBi 
Latiims habet quidem testamenti factionem, sed 
taiden tutor dari non potest: id enim lex lunia 
]iroMb«t. 17 Bi >apite diftiinutis fnerit tnt^r 
testamento datns', non amittit tutelain: sed si ab- 

10' dicanerit se tutela, desinit esse tutor: abdieare 
antem est dieere nolle se tutorem esse. in inre 
eedere autem tutela testamento datus non potest: 
nam et legitimus in^ iure ced^e potest, abditsfare 
se n<)n potest. 

15 18 Lex Atilia iubet mulieribus pUpiilisue 'nto 

habentibus tutores dari a praetore et maiore parto 
tribunorum plebis, quos tutores Atiliaaes appeHa- 
mus. sed quia lex Atilia Romae tantum locum 
habet, lege lulia et Titia pro&^eetnm est, ut in 

20 prouinciis quoque similiter a praesidibus earum den- 
tur tutores. , 19 Lex lunia ttitorem fieri iubet 
Latinae uel Latini inpuberis eum, cuius etiam ante 

SS 14— 17'Twtani«nto dati tutores. Cf. Gai 1144^154. 
SS IS — 24 £x uai-iis legritimis catusis & magistrata dati uel petiti 
tulores. Cf. ad tit. XI et Gai I 173—187. 

1 saae rei datiuion esse (legassit t. e. legem dbcerii 
8uae rei) osiendit SchiBingim (Bemerk^ 6b. R. B, G, p. 97) 

daiiiti Vat. 2 tutaris Vai\ 4 testam^nti Vat. 
6 te'stamenti factione VaU 11 e^. In iure. cedere aut 
VaU esse in iure. Cedere aittem. ed. prine. esse. In iure 
antem cedere Cuiacius in not. , 12 tutelam Bockinffitu 
13 nam et] tametsi Mommsenas 1^.17tutoris Vat. 
17 plebes Vat. 19 ^foriasse habebat.' Bockingius 20 
prouinciis quoque Charondas, "prouincia quoque Vat. ed. 
princ, prouincia quaque MarezoHius {Hugo 1. G. A, p, 
ie05). Cf. VIII 4 21 tutore Vai. 22 latinae Fry- 
hoffius Obs. iur. ciu. c. 31 p, 154y Vai. Latino ed. princ, 

Latini inpuberis Lachmannus. latinis inpuberib: Vat, 
ed. ^rinc. cuius Vai. Cuiaciana h. Cuiacius. in noi. post. 
qui ed, prmt. 



28 vLviJkm XI a&— 2S 

xBftmi miAsiotiiem ex inre Quiritium' fmit. - SO £x> 
lege InHa de mtueitaiidis ordinlbus tuter datuc » 
fte^Uae. urbis ei mtilieri uirgiDine , quam ex kort^ 
ipsa lege nnbere oportet, ad dotem dandam, -di** 
eendam pvomittendamne , si legilimuBi tutorexn pu*9^ 
pilkim faabeat* sed postea senatas censuit , ut etiam 
in pi^oainciis qnoque similiter a praesidiWs eamm! 
eai eiadem eansa tntores dentnr. 21 Pxaelerei^ 
etiam in Jocnm mnti furiosiue tutoris alium dan- 
dum esse tutorem ad dotem constitoendam senatuslO 
eensuit. 2i Item ex senatus consulto tutor da» 
tilr^miilieri ei^ cuius tutor aj^eat, praeter quam si 
patronus sit, qui abest: nam in loemai patroni ab- 
sentis tutor aliter peti non potest, nisi ad heredi» 
tatem adeundam et nuptias contrahendas. idemque 1& 
permisit in pupillo patroni ^lio. • 23 Hoc ami^ 
pHus senatnx» censuit, ut«i tutor pupilli pupiUaeuef 
gaspectns a-tntela submotns fuerit uel etiam iusta 
de causa excnsittas, in locum eius aliiis tutor detur. 

1 ex iure ed* princ, qui ius FaL iug Ctdaciu^ m hoL 
pasL qui {u e. quis) iore Mommsenus, cuiuaque ius Musch' 
kius ifuerunt siue fuerint SckUHhgius, Cf, Gai I 167 * sei 
Laiinafum et Laiinonm inpuberum [iuielae nan] adi.,per~ 
tineif sed ad eos quorum ante manu missionem ex iure Quiri- 
tium Ifuerunt],^ 8 urbis] urbano prop. Sckultingiiat ut 

p.29fS 5 prbmitt^ndaue f^ai. 6 pupillum f^at. 

Cuiaciana b. cod, Tilii tesie Guiacio Obs, XVI f 28. pupilla 
non ed. prine, illa non P, Faber in not. non Cuiacius in 
noi, 7> prouineiis quoque Ckarondas. prouintia quo- 

que Vai. ed, princ. pronincia quaque MarezoUms, Vidt 
p. 27, 20 similit^r Vai, 8 preterea Vat, 9 

alium prop, Hugo </. alterum Vat. ed. prine. 18 ab- 

i 

sentes Vat, 14 tutor aliter scripsi. alter {superscr. i m. 
pr.) Vat. {cf. Lackm.), alter ed* princ. aliua.tutor Husck- 
kius 15 contraendas Vat. 16 pupillo, guod demi 

iusserat Cuiacius in noi. ,■ idem redneri uuit Obs. XVII 28 
17 pupilleue Vat^ .18 tutella Vai, 19 eius alius 
iutor detur scripsi. eius tutor alius Vai. eius tutor aliu^ 
detur ed. piinc. eius detnr alius MarezolUus {Hugo I, C, 



VXtPiAKI xii^-^ss M 

M,- Mosibiia tutor datur mulieri pii|ilikiii:Q, ^ui 
«um tiitore suo. lege aai. legttimo iudieio agca:^ 
ault, ut «letore eo agat . (ipse •eaiia tftlor. iu. rem 
suam auctor .fieri nou pote«N;) : qui praetociaiius tur 

>5tor dicitur, quia a praetore urbis dari coxisufiait. 

J25 Pupillorum pupillarumque> tut(»res et uego- 

tia geruut et auctoritatem interp6nunt: mulierum 

autem tutoreer auctoritatem dum tazat interponunt. 

2^ Si plures sunt tutores, 'oxanes in omni re de»- 

10 bent auctoritatem aecommodare, praeter eos qui te*> 
stamento dati sunt: nara ex his uel unius aucto* 
ritas sufficit. 

27 Tutoris auctoritas necessaria e&t mulieri- 
bus quidem iu his rebus: si lege aut legitimo iu- 

15 dicio agant, si se obligent, si ciuile negotium ge* 
rant, si libertae suae permittant in contubernio 
filienl serui morari , si rem mancipi alienent. pu- 
pillis autem hoc ampUus • etiam in rerum nec man- 
cipi alienatione tutoris auctoritate opus est. * 

20 2^ Liberantur tutela masculi quidem puber- 

tater puberem autem Cassiani quidem eum esse 
dicunt, qui habitu corporis pubis apparet, id est 

% 25] Hinc doo de tutela loci tractantur, al> CSsio el Vlpiano iti' ex- 
• tremo capite positi, qui sunt: 1) dc -auctpritate^ tulorum g^ 25-^27. 
Cf. .Gai I 18»— 193. 2) de finienda tulela §S 28—28«. Cf. Gai 1 194. 
196. . - 

A. p. 160S). eins detur tntar alius mauult B&ckingiu$, Cf. 
Gai 2 182 ^si tutor . . . rentotus sit fn locum eius ntius tuiar 
[detur].^ 4 praetorius {ut eit Gail 184. % 3 I. de auch 
tuf. I 21 et paraphr. Theopkili in h. l.) prop. post P. FtA- 
rum in not. lo. Cannegieterusf. Cf. Hugo I. C. A, p. 1606 

5 dieetur Vat. qui a f^at. urbis] f^id. p. »8,d 
c 

7 et autoritatem Vat. 10 auctoritate a comodare 
yat. testamento Cuiacius in noiis. tunc* P^at^ ed. pri^e. 

IS. auctoritas * necesaaria yat. 14 r^b: y.at. |7 
rem mancipi Cuiadana b. cod. Tilii t^ste Cmacio Obs. XVII 
28.^TQm. mancipia Vat. hiancipia ed. princ. 19 auctori- 
4at« Vat. Fortasse alienationem ttttoris aactoritate 22 
babito Vat, pubis Vat. pubes edd. 



JM Yl^PIASI Sl X — ZH 2 

qok ^enera^ passit: Procttloiaiki antem euBik, qui 
qnattaordecim amios explenit: ueriua Pxiseus ^wk 
pvberem . 69se potat, in quem- uitrumque conoumt eit 
habitus cofporlfl et numevus annomm: 28/ fe- 
minae antem tutela liberaatar. . s 

Xli Dfi CVRATORIBVS / 

1 Curatores aut' le^timi «unt, id eist qui ei( 
lege duAMJecim tabulamm dantnr, aut honorarii, id 
e^ qni a praelore con»tituuntar. 2 Lez diio- 
de^im tabnlamm ([uriosum, itemqne prodigw, cmio 
bonis interdictum est, in euratione iubet esse agna* 

$38*] MoimDseanfc in extremo tUnIo iure libeiroruni conBnlto 
ab excerptere omissum .esse arbitratur. Cf. I 17 et VI 9 not. Vide 
Cr&i r 194 'totela autem liberiantur ing^ennae qnidem trium 
r liberor om iur e, libertinae uero quattnor}.* Sed neaeip an 
librarii potius delicto pone liberantur propter litteraruni similitudi- 
nem haec liberof' inre extrita siot. 

XII D£ CVRAT0RIBVS1 Cf. Gai I 197^200. Vlpianus leg^iUmos 
{% 2) ^et honorarios (%% 3. 4) curatores dis6ernit: duorum apud (^ium 
non nisi posteriores tauruDtnr : 197 . 196. ^ satis aatione (tutorum et) 
cnr%lorum, qua de Gai 1199.200, num Vlpianus hic addiderit quae- 
dam , a brtoiatore resecta, iit ambrg-ub est: ibagis etiam num de^fini- 
enda coratione, quam n^ Gaii)& qnidem -tetig^it, noc loco egerit Vlpia- 
nus. Cr. Bock. syst. tab. cutm adn. In curationibus autem apnd Gaium 
prima Inytitutionum para, <}|iae est 4e iure qaod |ad pevsQnaa pertmet, 
finitur: non item apud Vlpiai^um. 

1 possit P^ai, Cuiadana b. Cuiacius in not. post. potest 
44. princ, Cf, Oai 1 i^tf ^puberem. . .eum ense pHiantt qut 
habitu corporis pubertatem osiendit, hoc est, qui generare 
potest.^ Proculeifttti cod. Tifii teste Cuiacio Qbs. 

XFII 28 {Cf, idem in not. post. et in Comm. ad L 2 
§ 47 D. de or» iur. I 2). Procoleiam Fat, Cuiaciana 
i^ Proculeii ed. princ, ProeuJiaQi Maseouius Diatr. dfi 
sect, Sabin. et Procul. p. 65. Cf, Dirksenus (Beitr. z. 
Kmde d. R. R. p. 20) 2 explebit Vat. neram 

Priscos eum ed. princ, ueru prisous cu Vat. aei*um Pris- 
.eufl existimauit {cf, Goscheni Ind. sigl. p. Ct) ffusehkius. 
Neratius Priscus eum Bluntschelius, Neratiu» autem Pris- 
cus eum prop, Hugo 5 praef. lauolenum dici monet Do- 
neUus Comm. III 14, 5. Kdmmererus (Beitr. z. Gesch. «. 
Theor, d. R, R. VI p. 245 sqq.). Cf. /feimbachrus (Leipz. Re- 
pert. 1843 III p. 105). uerum plerisque uisum est eum 

SchUlingiuM $ putat addidi, mnimt Vat, edd. 1 1 aga»- 
toru Vat. 



imwau 3 A praetere eonslitoikiir o«vii*oar> quem 
ipse praetor noltterit^ li)>ertmis prodii^, ifeeiiiqtie 
ingenms, qiii ex testamento paFentis beredes faeti 
male dissipaatt bcaia: bis eaim ex 1^^ eunktQr daci 

^non poter&t, cnm ingenauB qnid^ nM ab inte- 
stato, sed ex testamento heres factus sit patri: 
libertinos antemnnllo modo patri beres fieri pos* 
sit, qui nec patrem babttisse uldetar) com seruilis 
cognatio nulla sit. 4 Praeterea dat emn^bfMm 
10 ei etiam, qui ni^er pubis £a6tiis idonee negotia 

* sua tueri non potest, 

Xlll DE CAELIBE ORBO ET SOLIT AmO PATRE 

1 Lege lulia prohibentur uxores ducere sena* 

tores quidem Hberique eorum libertinas et quae 

ISipsae quarumue pater materue artem ludieram fe- 

ceHt: (2) ceteri autem ingenui prohibentur du> 

XUI DE CAEUBE ORBO ET SOLITARIO PATRE] Priraae Reyula- 
rttna partis ^uae est DE IVRE PERSONARVM disputatibnem quartam 
Vlpianug adfecit D. de caelibe orbo et solitario patre secun< 
dum le^em luliam et Papiam Poppaeam Xlll-^XVItl: quae 
res in Gai Institutionibus non tanguntur. At hoc Vlpiani ar^umentum 
tantum abest ut breuiator plenum et integprum ad nos tradiderit, ut 
ma^nam partem certis rationibus, (^uas Mommsenug indicauit^ extin- 
xenl. Videtur autcm Vlpianus a diuisiane materiae definitionibusque 
mariti el caelibis, patris et orbi exlsse (unde restilit fortasse tit. XlII 
iuscriptio][: ac deinceps bipertite materiam persecutus esse , ita ut 1) 
de poena caelibalus (XIII.XIV), 2) de poena orbitatis (XV— XVIII) 

1 constituer Fat, 2 prodegis Fat. 3 ingenuMs 
yat. parentes beredis Fat. 6 si yat. cognati 
f^at, Fortasse praeterea praetor 10 pubis Vat. pu- 

bes edd. idoneae Vat* 12 XII Vat. celibe Cuia- 
cianah, cele Vat, ed. princ, 14.15 que ipse Vat. 
15 ludricam Vat, 15 sg. fecerit. ceteri auteni ingenui 
prohibeutar ducere tviorem (Hue palam) corpofe qua^stum 
facientem, et lenam Mammiemis (Cf. U. 4S, 44 D. XXIII 
2), fecerit, item corpore quaestam (questum. Vat,) faei- 
ente^i. oeteri autem ingemii prohibeatur ducere leBam 
Vat. eddy^ in quibuM m$ram ^duorum uersuum trm^i^atittonem 
adhHlmi Ift ParagrMfphi s^mtm deteri iu9$it ffemAachiwf 
{Leipz. Bepert. 1843 III p. 106) 



32 YXiPIANI XHI %^XV 

.cere corpore qnaestom fAcieBtem) item lenam, >'0t 
a lenone lenaue loaiiu missaoi, et.in adiiiterior de- 
praehensam, et^ indicio pablieo danAata&i, et qttae 
artem kidicram fecerit s adicit MaurieiaauB '«t - a 
seuatu damnatAoEu ' : ." 5 

. :^IIII PE POeNA LEGIS.IviaAK 

Feminis lex lulia a morte uiri -fl^i tritmit 
ttaoationem, a diuoftio sex menBum: iex afutem 
Papia^a morte uiri bienaii, a r^udio anni et sez' 
mensum. 10 

XV DE DECIMI8 

* Vir et uxor inter se matrimonii nomme deci- 

dlHsereret. Poenas anlem cftetibatus, ekcepta XIIII D£ POENA LKGIS 
1VX.1AE i.uscri|Hioue , cui nc respondet quidcm tituli arg^umenlutu , bre-^ . 
uiator resecuit omnes , quippe quas sublatas esse nouisset hac Con- 
stautini lcg-e %» p. Chr. 320 (L. un. Th« C. da infirmandis poenis cao- 
libatus et orbitatis VIH 16): 'Qui iure ueteri caelibes hab e - 
bantur inminentibus leg-um terroribus liberentur , atque 
ita uiuant, ac $i numero mjiritor^m matriroonii foedere 
fulcirentur. sitque omiiibus acqua conditio capcssendi 
quo quisque mereatur. Nec ubro quisqu&m orbus habea- 
tur. proposita huic nomini damna non uoceant. Q^iaiu 
rem et circa feininas aestimamus earumque ceruicibus in- 
posita iuris imperia ueliit qnaedam iu^a soluimuts pro- 
iniscue omnibus. Vcf um hufus benefi cii maritis et uxo - 
ribus inter se usurpaiio non patebit ... sed maneat inter 
istas- pcrsonas leg-um prisca auctoritas.' Titulo autem XIII, 
in quo nihil sujier est eortim, quac inscriptlo indicat, nupti&s uetitas 
«xcerptor reliquit, quas cum iure ciuili omnino nullas esse putarei, 
Jeg-e illa Constantini non tanj^i opinaretur. Similiter de tituto XIIII 
D£ POENA LEGIS IVLIAE nihil nisi uacationem inter primum et se- 
cundum matrimonium, quam et ipsain a legre Constantini alienam esse 
«rbitreretur , in epi|omaro recei)it. 

XV DE DECmlSj Titulos XV. XVI residerc ex ea dispul^tione 

1 leira metfi,lenone lenamue yat. lenam a lenone lena- 

ue ed, princ, 2 5^.' adulteriu dephensa Vat. 3 pu- 

• bliqum damnata Vat, 4 arte ludrica Vat, adicit 

a 

Itfauricianus et a senatu (et s^atns Vat.) damnatam eici 
iubet SchilUnghts f sed uideJiembachium {Leipz. Repert.1843 
JII p. 106) 8il0 mensum Lnckmanrm {conl. VI 13), 
menses (iiues) Vat. Cuiaciana ^. mensium ed, prine,-' 
biennium ffugo L C. A, p. 1605, triennii Cuia(dM in noHs, 
€f. O^, 'VI Sf ei Casaubonu» in. Sueton. Aug^ 34 ftnHsnn 
Hugo 



VLPIAKI XV. XVI 1 '33 

nuRQ eapere- posfirimt. ^ttodsi ez alio^ matrimonio 
Ub^ros snperstites Iwbeaxit, pra«eter deeimaB», qttam 
matrimonll nomiae capiuat, totidem deeimas pro 
Bumero liberoram aceipixnit. Item commuiiis fiHtis 

Sfiliaue post nomikuim diem amissti» Aoiissatte tmam 
deeimam adicit, duo aatem post ULominum diem 
amissi duas decimas adicitmt. Praeter decimam 
etiam fumm fimettunt terttae partis bo&orirm eoniti- 
ges capere possoat, et quandoque liberos habue- 

tOrintf eittsdem partis proprietatem : koc amplius mu- 
lier praeter deoimam dotem capere potest lega- 
tam sibi. 

XVI BE SOLIDI CAPACITATE INT^R VIRVM 

ET VXOEEM 

15 1 Aliquando uir et uxor inter se solidum ca- 



dixi, aaae est de poena orbitatia : in qua parte br«aiator deleuit prae- 
cepta ae eo qaod orbus ab extra^neo capere possit, de eo aatem aaod 
ceiiiusibus ioter se capere liceat praecepta reliqiut. Illa enim Con- 
stantini leg^e s, c. sablata e9$e noait: haec autem eadem lee-e exci- 
piuntur diserte: sitque ad haec pertinet titulus XV DE DBCIMiS et ex 
parte XVI DE SOLIDI CAPAClTATE INTER VIRVM ET VXOREM. 
Quae qnidem ioscriptiones non iniuria Mommsenus dubitat, nura ab 
ipsius vlpiani manu profectae sint. 

1 matrmonio {eerr, tx matjmomo) Vat* 5 noint- 

imm Vat, cod. Tilii tesie MerHUo Ob»^ II 33. nonom ed. 
princ, 6 nommam cUem MeriUxuM. nono die Vat. non. 
diem cod* ^HU iesfe MeriUio» nonnm diem ed, princ. ^Al. 
ndmittam* Cuiaeik» in ttoL poat. 8 partes Vat' eofi> 
ioges SckiUinffuu. eius Vat, ed. princ, e testamento Lach- 
mmmue (cf. XI Z6), Vide Cmam Obe. X 17 9 quandoq; 
^at. Ctdaeianah. eod. TilU ieete Cuiado Oks. XVII 28 *Al. 
quandoque.* Cuiaam in not. po$t. quotcunque ed. pHnc. 
«i quandoqne Sugo I. 0. A. p, 164>5 10 eiusdem par- 
tis ed. prine. eiusde partes Vat, et ei^deai partls eod. 
TiHi teete Quiaei» l. e. 11 praeler deeimam, dotem ca- 
pere (eiue aeeipere) potest ^diuingim. praeter d* d. ^oteet 
Vat. p9^rt pcAeter d. d. potest ed» prine, priteter d. d. 
petet cod. tV^ taeie -Cuiaeii l, e^ Cuiaoiue in tio^ poet. 
praeter d. petet 4. Cttiaeiam k 

3 



N 



34 VLPIANI »1 1 * 

feve pocmnt, aelnt ei ntriqiie nel »lter Qter eemm 
iKxndum eiu» aettttte' sint^ qna lex libeisos -exigiit, 
id est 81 aut' mt minor annorttm XKV sit, miit 
«zor aiinoraiii< XX miisor: item si utrique lege 
Fapia finitos- annos i& matriinenio excewserint, idtV 
e«t Y& I/X aanos ^ uxor L : item si eognati^ inter 
se coierint tmque ad sextam gradum : aut si «kr 
absit, «et deneb abest, et hitra annum posquam ab- 
esse desierit. 1 * Libera inter eos testamenti 

faetio eat^ si ins^ libeatorom a prineipe - inpetraue- }0 
ri^ftt: aut si &iwfa filiamue commuBem habeant, aut 
quattuordecim anhorum filium uel filiam duodeeiiii 
amiserint: uel si duos trimos, uel tres post nomi- 
num diem amiserkit, ut intra annum tamen et sex 
menses etiam unus cuiuscumque aetatis inpubis 15 

1 ntrique SchUlingius. uterque Vat. edd. 2 aetatis 
sint, qua lex 1. exigit] aetates sunt aut qua lex 1. exegit 
Vat. aetatissit, quae quidem liberos ex^j^t ed, ptine. aeta- 
tis sunt, qua lex 1. exigit cod, Tilii tesie Cwiaeio XVII 28. 
Cuiaciana b. ^Al, sunt, qua lex liberos. Sozom. I c, 5.' 
Cuiacius in not. post. aetatis sint , a qua lex 1. exigit Bugo 
I, C. A. p. 1605 3 aut uir] aut quod e$t 4n Vat. ante 
qua huc transponi iussit SckiRingius 5 finitus Vat 7 
cogerunt Vat. aut] item Huschkius 8 absit] Exci- 
disse rei p. causa post Cuiadum in notis lac. Gothofredus 
putmnt Opp. ikrid. mtn. p. 126 ed. Trotz abest et Cu- 
iat^us in notis, abessct Vat. ed, princ, abesset et mrg. Cw- 
iacianae b posqua Vat. postquam etUi. abesset Vat, 
9 Reetam senieniiarwn distr&Mihnem sectmdum Cmacmm 
in notis S^UingSus indicatat, idem Item tibera comdens. Cf.. 
Mtmanseni exe. ap. Bock; libera. . .factio «st oHm superio- 
rffo9 tMaeserunt. et donec . . . faetio est easplicandi cauea 
proximis si oir absit oddHa undnis ineludi iuseerai Lackmeai' 
nue 12 dnodecim ed. princ. Vat, m, alt, eorr. duooe^nMc 
Vaf. m. pr. deesse ^in optimo cod. Ms, I. TUW Mer&lius 
Ok». 11 S7 ieeiatur latrimus Vat. uel tres Vai, Cu- 
iaeiana b. uel si tres ed. prine. nominHm seeundum Me- 
rtHtffm Obs. II $3^ Bu§o 3. n<mu V^, ed, prine, 14 ut] 
#t Schxdtbngki», at lo. Cfomneffieierus 15 meases «^etis Vai, 
sienses. Etiam ed, prine. Correwk dietheoiitmem Cedadus in . 
not. et in Cuiaciana b inpubis Vai, impubes edd* 



VLPIANI XVI !•— 4 35 

ftmiBSTis solidi capiendi ius praestet. item si post 
mort^Qi uiri intra decem menses uxor ex eo pe- 
pererit, solidum ex bonis eius capit. 

2 Aliquando nihil inter se capinnt, id -est si 
JS oontra legem luliam Papiamque Poppaeam con- 

traxerint matrimonium , uerbi gratia si famosi^m 
quds uxorem duxerit, aut libertinam senator. 

3 Qui intra sexagesimum uel quae intra qtiins- 
quagesimum annum- neutri legi paruerit, licet ipsi» 

i^Olegihus post hanc aetatem liberatufi esset, perpei- 
tnis tamen poents tenebitur ex senatus eonsultu 
Femieiano: sed Olaudiano senatus consultu maior 
sexagenario si minorem quinquagenaria duxerit^ 
perinde habebitor, ac si minor sexaginta annornm 

15 duxisset uxorem. 4 Quodsi maior quinquage- 

naria minori sexagenario nupserit, inpar ma^rimo- 
nium appellatur, et senatus consultu Caluitiano 
iubetur non proficere ad capiendas hereditates et 
legata dotesque. itaque mortua muliere dos ca- 

20duca erit. 



SS 3.4] Communia de caelibe et orbo, in quorura consortium Vlpi- 
anus fortasse solitarium patrem adiecerat. Ceterum inconstantiae cum 
aiibi tum hoe loco exeerptor culpandus est , qui non iutellexerit, ea 
quae -his parag-raphis proferuntur, eadem Constantini leg-e (uide p. 32 n^)i 
esse sublala. 

\ 
• ( 

1 praestet Ctaacius in not, prestat yat. ed. princ. 
2 pepererit Sugo I. C. A. p. 1605. peperit f^at. ed. princ, 

5 Popeam yat- ed, princ. 6 famissa (ut uid.) Vat, 
m. pr. eorr. famDsa m, alt, 7 senatus P^at. 9 le^ 
yat. 10 post >ii hane aetate Vat, 11 . 12 considta 

f^a/. consnlto edd* 12 Persieiano Perizonius JDiss. de 

lege Vocon. p. 156^ 13 quinqnagenaria Vat. 14 ha^ 
Vett. 17 et] ex Vat. consultu Vat, conftulto edd» 

Claudiano Cmadus in not. Caluisiano A, AugusHnus^ 
De nom, leg. (Opp. 1 371), Perixanius l. c. p. 160 
18.19 et legata dot%Bqne prop. Bockingius, et legata (H- 
gata m, pr. ) dotes Vat. et legatas dotes ed. princ. le^ 
gata et dotes Cuiaciana b. et legata et dotes Bugo (Cfo» 
Mag. IV 400) 

3* 



36 VLPiANi xvn i — 3 

XVII I>E CADVCIS 

1 Quod quis sibi testameuto relictum, ite «t 
iure ciuili capere possit, aliqua ex causa noii ce- 
perit,- caducum appellatur, uel uti ceciderit ab eo: 
nerbi gratia si caelibi uel Latmp luaiaiio legatnm 5 
fuerit, nee intra dies centum uel eaelebs l«gi pa- 
Tuerit, uel Latinus ius Quiritium conseoutos sit: aitt 
4ii ex parte heres scriptus uel legatarius ante aper- 
^as tabulas deeesserit uei pereger £actus sit. 3 
Oaduca cum sno^oner^ fiiint: ideoque libertates 10 
«t legata et fidei commissa ab eo data, ex cuins 
persona hereditas caduca £acta est, salua mnt: 
soilioet et legata et fidei commissa cum suo onere 
£unt oaduca. 2 Hodte ex constituti(me impera- 

•XVII D.K CADVCIS. XVIII QVI HABEANriVS ANTIQVVM IN 
€AI>VCIS} *C«diioa cum non solain propter «caelibatam «ed mallM 
<etUm aliis en caiisis fiant, parum recte da mis inter praecepta de cae- 
Itbatuag-i uidetur: uerum Vlpianus ita eg-it, ut leg-ibus luliae Papiae* 
4}ae Ueora daret.' Bocking^ius. 

g 1 uerbi grratia si caelibi^ Caelibis mentionem extinguere con- 
«t&ns breuiatons consilium debuit. €f. Mommsenus. 

* In extremo titulo deest caducorum uindicatio heredum et leg-atfi- 
Tiorum patrnm, quae certe explicanda fuit, quippe ad quam respice- 

2 relicto yai, 3 iui'i F«/. coeperit l^at, 4 

-ic^ciderit Cuiacius in npt» cecldit P^at. ed. princ, 5 celibi 

f^ai. t celebs Vat. paruit f^at. 7 .8 aut si ex 

parte] Fide Cmadi Ohs. VI 37 9 dpcesserint Vat, 

pereg^er Vat, Cuiaciana b. peraeg^er ed. princ, peregrinus Cu- 

iackis in noiis. Cf. Scalig. in Auson. ep. 17. Glass. Lat. 

Mildebrandi s. u. 10 onore Vat. libertatis Vat. 

•11 leg^ato fidei oommissa Vat\ 13 seiHoet] sed Cuiacius 

in not. et in meerg. Cutadanae b. Cf. Obs. XIII l^ ho- 

^^e Vat. 14 hodie. . .parentibuB quoB in Vat. et edd, 

■^oet faetus sit (eupra u. 0) leguntur huc transponi uolvit 

Mommsenu». OHm senientias ita: factus sit; Hodie. . .umdi- 

ncantnr. Sed, ser!i(|to. . .parentibus, caduea eum sud onore 

• • . . salua sunt. Scilicet . . . fiunt caduea distribui iusserat 

<fVanc. Ramos Legg. lul. ei Pap. Rel. TV 37 , 3 ei Schnei- 

derus {Amifacksungsredii p. 194). Cf. Leipz. Reperi. 1943 

lU p. 98. Omnia caduca . . . pf&rentibas. Hodie ex coArti^ 

tatione Imp. Antonini caduca cum suo onere fiunt e. f. «• 

'Cuiadus in notis, Cf, lac. Gothofredus Opp. hirid. win. p. 

:234 ed, Trotz 



vLPiANi iviii — xvim 1 3T 

toris Antonini omnia caduca fisco uindicantur, sed 
semato iure antiqno liberis et parentibus. 

XVIII QVI HABEANT IVS ANTIQVVM IN 

CADVCIS 

5 Item liberis et parentibus testatoris usqtte ad 

tertium gradmn lex Papia {us antiquum dedit, ut 
heredibus illis institutis, quod qnh ex eo testa- 
mento non capit, ad hos pertineat aut totum aut 
ex parte, prout pertinere possit. 

10 XVIIII DE DOHINnS ET ADQVISITJONIBVS ' 

RERVM 

1 Omnes res aut mancipi sunt aut nec man- 

cipi. mancipi res sunt praedia in Italico solo,. 

tam rustica, qualis est Amdus, quam urbana, qua^- 

15lis domus: item iura praediorum rusticorum, uelut 

ui|i, iter, actus, aquaeductus: item serui, et 

rfint para^rftphi duae I 25. XXV 17: sed omisMi est a bt:eniftt6r6, qUl 
lectis Vlpiftni tierbis XVII 2 ita defnn^i sibi posse uideretnr, ut rfeci- 
peret ius antiqunm liberum et parenttim a Cftfticallli semattim.' Momm-^ 
senufr. 

XVIIl QVI HABEANT IVS AJTTIOWM INtADVCISJ HAttC in- 
seriptionem Mommsenus propter exig>aitatem arg^nmeati non ab VIpiftn6 
adpositam arbitratur. Importunam breuiatoris m6&um bel item UOcula 
arruit. 

XVIllI DEDOMINHS ET ADOVISITIONIBVS RERVMI Incipit para 
alterA Re^nlarum quae est DE REBVS. Vlp. Xvmi*<^XXVlUI. Gai lU 
III. In eitts ^artis exordio reseetae i»rimum yeaaralea de rer«m difo 
ferentiis definitiooes : quales 6ai Instltutiones II i-*-ll exhibeMt: ex 
quo g-enere in epitoma nostra nou nisi parag^rtiphas prima (tt, Cai II 
14 — 17) rellcta e»t: ut ad hanc paragranlmm aoik pertlneAt inseriptio» 
quam praaterea ob inapte adhibitam pluratem numeram Mommseiiu» 
excerptori malit quam Vlpiano ascribere: quod contra Bockingius ei 
in indice et per totum titulum pro plurali aominiorum, in quo Ifbra* 
rii mendum afnoscit, singularem reposait» Quem cffo irou sequar* 
Cf. Gai II 44. Inst. de usnc. II 6. L. 1 D. de usuc, XLI 3. 

1 cftduca VaU 2 i\u4 Vai, 5 iiim Fat, te- 
statorifl Cuiacius Ob». XIX 30. mrg. Cuiaeianat b. testa- 

s 

tores VaU ed. princ. 6 lepapia Vat. 10 doihinio Bo- 
Qkingius 12 mancepi Vai. semper, nisi ubi aliud testabi-^ 
vmr 13 itali coMolo Vat. 14 aiit rustico Vai. 
16 aqnednctus Vat, et aqnaednctng ed, princ. ' 



38 VLPIANI XVIIII 1—6 

quadrupedes , quae dorso coUoue domahtur/uel^t 
boues, muli, equi, asini. ceterae res nec man*' 
cipi sunt. elefanti et cameli, quamuis coUo dor- 
soue domentur, nec mancipi sunt, quoniam bestia- 
rnm numero sunt. 5r 

2 Singularutn rerum dominia nobis adquirun* 
tur mancipatione, traditione, usu ca^ione, in iure 
cessione, adiudicatione , lege. 

3 Mancipatio propria species alienationis est 
^t rerum mancipi : eaque fit certis uerbis , libri- 10 
pende et quinque testibus praesentibus. 4 Man- 
cipatio locum habet inter ciues Bomanos et Lati- 
nos colonarios Latinosque Linianos eosque pere- 
grinos, quibus commercium datum est. 5 Com- 
mercium est emendi uendundique in uicem iu8. 6 15 
Ees mobiles non nisi praesentes maneipari pos- 

S 2] Desideratur distinctio inter (I) adquisitioues singiilarum rerum 
«t (II) 0er uniuersitatem adquisitiones. De illis agitur XVIIII 2—21. 
Oai II 18 — 79: de adquisitione autem per uniuersitatem XX— XXVIIII: 

Suibus qaod tertiuoi ca^ut addi debebat (III) de oblig^ationibus , cum 
iis partibus in fine epitomae periit. -^ In hoc antem titulo , qui est 
de adquisitione sinrularum rerum, Vlpianus, id quod ex conUtis Gai 
locis comparebit, muitifariam ab eo, quem fere sequitur, Gaianarum In- 
stitutionQm ordine declinauit. Agfitur autem 1) de modis quibus 
i^erum sing-ularum (ioroinia nobis adquiruntur. gg 2—17. Hi sunt 
a) mancipatio. gg 3—6. Gai II 2^—37. 

1 quadrnpedis F^ai. 2 aeqai Vat. cetere« Fa/. 
videiur ceteres fuigse mancipi Fai. 3 elefanti yai, 
6 dominia nobis adquiruntnr ed. princ. dominia no^ 
adquirit* Vai. domininm nobi» adquiritur Bockingius 
T.8 usu capione, in iure cessione erf. pnitc. {cf, §§ 8. 9), 
in iure c^ssione. nsu capione Vat, 10 et Vai. ed, 

princ, Super esse et monuU Cuiadus in noiis mancipi 

Vat eaque ed, princ, eaquae Vai. 11 testes psen- 
tes Vai. 13 oolonarios ed. princ. colonarius Vai. ' 

coloniarios BaUhandus (Dominium p. 19). Cf. Gai l 22. 

29, III 5$. Sed uide Dosiih. p. 49^ 6 Bock.. ' Lex luma 

. . . exaequauii eos Latinis colonariis (itoXcavaQiois) . . . qui 
nomen suum in coloniam dedisseni,'* Latinusq: iimianus Vai. 

peregrinus VaC, 14 comertium. emendi uendendi. 

Vai. 16 mobUis Vai, 



muKt, et uon ilmea qnMn quot JOdanu capi poaauAt: 

Unpiobiles ^autein etiam plures skaul, et quae di* 

uersis lootfl 9unt, maneipari possunt. 

7 Ttaditio, propria eat aliei^Uio rerum nec 
5 maneipL harum remm dominia ipsa traditione ad- 

psaebendimus, scilieet si ex iusta causa traditaa 

sunt nobis.. , . 

8.Vsu capione dtiminia adipiscimur tam man- 

cipi rerum quam nek mancipL usu capio est au-^ 
iOtem dcMKiinii adeptio per continuationem possessio- 

nis anni uel biennii:. rerum mobilium anni, inmo- 

bilium biennii. 

9 In iure cessio quoque communis alienatio 

est et mancipi rerum et nec mancipi: quae fit 
15per tres pearsonas, in iure cedentis, uindicantis, 

addicentis: 10 in iure cedit dominus: uindicat 

is, cui ceditnr : addicit praetor. 11 In iure cedi. 

res etiam inc<nrporalee possunt, uelut usus fructus 

et bereditas et tutela legitima libertae. 12 He- 
20reditas in iure eeditur uel ante quam adeatur uel 

postea quam adita fuerit: 13 ante quam adea- 

b) traditio. g 7. Gai II 19-21. . c) usu capio. $ 8. Gai II 40— 
00. d) iii ittre ee«8to. gg 9—15. Gai II 22—37, qui qaidem maii- 
cipationem et iu iure cessionera simul tractauit. 

1 qnot /d. CannegiSierus» qd (qnod) yat, Cuiaeiana b, 
qitae ed» princ, 2 immobilis FdL 4 Traditio^* pro- 
pria f^at,' remm nec mancipi. harum renim cod. TiHi 
tette Cuiacio Obs, XVII 28. Cutaciana b. Cuiacius m not, 
po8t, remm. Nec mancipiard rernm Vat, rerum. Nec man- 
cipi rerum ed. princ. rerum nec mancipii. Nec mancipii 
rerum Cmadus in not. 5 . 8 dominium Bockvngius 5 

ne 

traditio adphendimus Vat. Cf, Isidori Orig, V 21*, 
30 ^usu capio est adepiio dominii per continuationem iustae 
possessionis uel bienmi uel aHatius iemporis.* 14 quae] 

eaque SchiUingius 15 cedentis uindicantis addicen- 

tis Sauinfus (Hugo Ciu. Mag. IV 387), cedentes uindican- 
tes addicentes Vat. ed. prine. 17 cedef Vat. 18 in- 
oerporalis Vat, 19 libortae Vat. 'Al. libertae,* Cuiacius 
in not. post. et libertas ed. princ. 



40 YLPIAKI XYIUI la— 10 

tur^ itt iur^ oedi potest ab tec^de lef^tiino: pofitM 
qnam adita est, tftm a legitimo quam ab Hdo, qnh 
testamento heres seriptnfl est. i4 si ante qnmi 
adeatnr hieareditas in inre eessa sit, proinde heres 
fit, cui cessa est, ac si ipse heres l«gitimus ess«t:^> 
quodfli postea quam adita fberit, m iure eess» 
sit, is qui cessit, permanet heres, et ob* id eredi- 
toribns defuneti manet obligatus, d^ita uero per- 
eunt, id est debitores defuacti liberanlur^ (15) 
res autem eorporales, quasi singuiae in iii^ ces'- 1^ 
sae essent, transeunt ad eum, eui cessa est here* 
ditas. 

16 Adhsdicatione d(»Binia nancisehnur per for- 
mulam familiae herciscundae, quae loeam habet 
inter coheredes: et per formulam comnuni diui- 15 
dundo, cui locus est inter soeios: et per formu* 
lam finium regundorum, quae est inter uicinos. 
nam si iudeii: uni ex heredibus aut soeiis aut ui- 

e) i^diudicatio. & 10: cui nihil hoc conexa apud Gaium respondet: 
sed cf. Gai IV 39. 4t. II 219. 

1 ab herede legitimo ed* cum not, Cuu FabroU^ Lack" 
mannus, legitime ab herede Fo/. ed, princ. legitimo ab he- 

a 

rede ed. cum not, Cui, Tolosana 2 tam legitimo f^at, 

4 pinde (proinde) Fai. Cmaciana b^ Ctdacim in not. 
post, perinde e(/. princ. & hac Vat» 6 postea quam 
ed, princ. cod, TUH tesite Cuiada Obs. XVII 28. po&tea 
cu Vat. 7 is qui. cessH ood, TilU tesie Cuiado l. c« 

Cuiaciana b, Cuiacfus ta not. postm hi£( qui cesset Vat. 
ig cui cessa est ed. princ, is a qno cessa est Cuia- 
dus in not. 9 Paragraphi signum deleri iussit Erbius 

{Hugo Ciu. Mag, IV 401) 10 quasi singulae in iure 
oessae essent SdiilHngius \Cf, Gai II S^, III $S), quoties 
singul^ in iiire cesse (cessa^) sunt Vat. ed, prine. quam- 
uis s. i. i. cessa^ iton sunt SckuHingius. quasi «i {possis 
e^) s. i. i. cessae esBent Brinkmanmis in rt9t, siibit.adOaium 
p. 15. quasi s. i. i. ^ cessae sint Ballhomius (Domimum 
p, 36) 11 cui cessa est hereditasl cui -eessae sunt 

Cuiadus in notis 18 domimum Bockingius 15 quos 

heredes Vat, 



VLWANi xvnir 16— 21 ' 4T 

cims rem aliqaam adfadicaiieirit , gtatim illi adqtii-^ 
ritur^ Bvxe maiskcigi sine nec mancipi sit* 

17 Lege nebis adquiritnr tieltit cadueum nel 
ereptorium ex lege Papia Poppaea, item legatum 

5 ex lege duodecim tabularum , siue mancipi res sint 
sine n^ mancipi. « 

18 Adquiritiu' autem nobis etiam per eas per> 
sonfts, quas In potestate, mann mancipioue habe* 
mud. itaqtte si quid mancipio puta acceperint, aut 

lOtraditum eis sit, uel stipulati fuerint, ad nos peT'- 
tinet: (19) item si heredes instituti siat, lega^ 
tumue eis sit, et bereditatem iussu nostro adeun- 
t^s nobis adquirtmt et legatum ad noe perti* 
net. 20 8i seruns alterius in bonis, alterius ex 

15iure Quiritium sit, ex omnibus eausis adqnirit ei,^ 
cuius in bonis est. 21 Is quem 'foona fide pos- 
sidemus, siue liber siue alienus seruua sit, nobis 
adquirit ex duabus causis tantum, id est quod ex 
re nostra et quod ex operis suis adquirit: extra 



lex. g J7: neqne hoe auud Gaium eodem ordine tan^itur: sed 
cf. de ]eg>ato Gai 11 97. 2) ae personis» per aua$ oobia sinffularum 
rerum dominia adquiruntur. gg 18—21. Gai II 8o-*96. 



2 inaiicipi bis f^at. 3 u^lut yat. 4 ereptorium 
cod, TUH teHe Cidacio tit. 35 de kis qmb. ut ind. Opp, t. 
IX p. 797 ed, Neap. {cf. Sakinius Zeiiachr^, f. gesch. R. W. 
IX 169), erepturitt Vat, Cuiaciana b, ereptitium ed, princ. 
Cf, Cuiachts Obs, VI 37, SdtaUngius {Bemerk, &b, R: R, 0. 
p. 313), De uoce ereptorius ScMllingitts Oloss. Isid. et Pi- 
ihoe, adfert, Cf. Leipz, Repert. 1843 III p. 106 Popea 
Vai. ed, princ. 7 aut Vat, si quid Ih^o 2. si qui- 
dem Vat. ed* prine. aoceperit Vat. 11 Pardgraphi si- 
gnum deleri iussit Nefmbaddas {Leipz. Repert. 1843 III p. 
106) 1.3 R (t. e, Regula) Vat. in marg. 15 caiMis* 
Voi. adqairit ei Huga I. C. A. p, 1665. adqitiret ^i 

Vat. adquiret ei ed. prine, 16 qua Vat. 19 operi» 
Charondas {cf, Qai II 91. III 164), operib: Vat. ed. ptinc, 
quod 'auctoriims scriptis libris' in § 4 Insi, II 9 et % 1 Inst. . 
/// 28 j et *auctor4bus Horentinis' in L 20 D, XLV3 tMtur' 
Cuiacius in notis 



42 VLPI ANI XVIIII 21 — XX 2 

has autem caBsas aut ciibi . adqnsrit , .si lilxer sib» 
aut domino , si alie&us seruus • sit. .eadem suut ^% 
in eo seruo^ iu quo tantnm usum fvuctum ha- 
bemus, 

XX DE TESTAMENTJS 5 

1 Testamentum est mentis nostrae iusta con* 
testatio, in id soUemniter faeta, ut poit mortem 
nostram ualeat. 2 Testamentorum gencra fue^ 
runt tria, unum quod oalatis eomltiis, alteram ■ 
quod in procinctu, tertium qued.per aes et libramio 
appellatum est. his "dnobus testamentis abelitis 
hodie solum in usu est, quod per aes et libram fi^ 
id est per mancipationem imaginariam: in quio 
testamento libripens adhibetur et familiae emptor 

XX DE TESTAMENTIS] Incipiunt praec«pta (U) de per uniuer- 
sitatem adquisitionibos (XX*-^XXVIUI^. Omisit breuiator formulas 
transeundi et gfeneralem partium distribtitionem , quailem Gaius exhi* 
bet II 97*-: 100, ^^ mirum non seorsum a Gaianis ipstitutionibus VU 
pianus hoc arg-umentum tribus partibus persecutus erat: 1) heredita- 
tibus (XX—XXVII 4); 2) bonorum nossessionibtts (XXVII --XXVIIII) ; 
3) bonorum emptionibus, QUas niutiiatus epitomae finis abstulit, sin- 
. g-ulatim tractalis : cf. Gai II 9A. 

1) De hereditatibus (XX — XXVJI4). Desideratur excerptoris culpa 
hereditatam diuisio, quae e»t apud GSaium II 99 ^ hereditates uel ex te> 
slamento uel ab intestato ad nos pertinere. Proinde aflritur A. DE T£- 
STAMENTIS(XX— XXIII); B.DE LEGATIS (XXIV) ; C.DEFIDEI COM- 
MISSIS (XXV); D. DE LEGITIMIS HEREDITATIBVS (XXVI. XXVII). 

A. D£ TE9TAMENTIS. la hoc argrumento Vlpianas deseruit sub- 
inde Gaianae disputatioois ordinem. Proponuntur a) g^enera testa- 
raentorum. gg 1-— 9. Cai II 101 — 108, quorum unum quod per aes et 
libram fit acciirate in epitoma tractatur. ^ 

S 2 his duobus] Testamenta antiquissima , quae si^nt in calatis oo- 
mitiis et in procinctu, breuiator, quoniam ea abolita esse ex ipso 
Vlpiano didicerat, accuratius definire nmisit, his pronomine , tam- 
quam aperto hiatus sig-no, relicto. Vide infra. 

1 sibi] si yat. 6 mentet yat. conteetatio ed* 

prine^ marg. Cuiacianae b, contentio yai. Cmadana b 
7 sollempniter Vat. facta Sdixdtingius. faetum. Fa^ ed. 
prine. 9 comitis Vat, . IQ |i hes it libra Ko/. 11 
0st, his ] Lacunae rationem indagauU Bockingit»: tdde supra, 
,e. his Fai. est illis^c^- /imc. est. ex his Laehmanmts. est. 
sed Hlia . £/uschkiuB testam^ntis Fa& 12 hodi^ Vat. 

p hes it tibram Vat. 14 libripens adhibetui' ed. 
princ. librae pensa debet" Vai» libraepens adhibetur (?«•* 
iadana b 



Yhpum XX 2~6 43 

et non minns qnam qamqiie testes, oum quibiis 
ttotamenti ftiotio eat. 3 Qui in potestate testa* 
toris est ant ^amiliae emptoris, teatis ant libsipena 
adhiberi non. potest, qnoniam familiae mancipatio 

5 inter testatorem et familiae emptoisem fit , et ob 
id domestici testes adhibendi non sunt. 4 Filio 
familiam emente pater etus testifl esae non po- 
test. 5 Ex dudbius fratribus, qui in eiusdem 
patris potestate sunt, alter flftmiliae emptmr, alteif 

lOt^stis esse non potest, quoniam quod unus «x his 
maneipiio aceipit, adquirit patri, eui filtus suus 
testis esse non debet. 6 Pater et filius, qui in 
potettate eius est, item duo fimtres, qui in eius^ 
dem patris potestate sunt, testes utriqtie, uel alter 

15te«tis, aker librip«9s fieri possunt, alio familiam 
emente: quoniam nihil nocet ex una domu plures 

3^.7.10.12.15 testes F^at. 3 aut libripeiiB Cuiacius 

I I 

in not, ad librae pensa Vat, ed, ptinc, 4 adhifoere Vat. 

5 emptio Vat, 6 filio familiam emente Sehtdtin- 

gius, fiUo familiae mente Vai, fiUo faniiliae emente ed, 
jninc, filio famiiiae fttmiliam emente fftig» B praef, 
8 eiosdem marff, €uiacianae t, Cmackts in noi. poH. eode 
Vat, Ctdaeianab, eadem e<f. princ, 11 mancipio accipit 
Sckultinffitu, mancipin aecepit Vai. manciplnm accipit ed. 
princ, 12 pater et filiua SMHngina e Dig, l, ikfra c, 

ied uide Ingt, l, c, pater et Cuiacius m fiot. , Vat, pariier 
et ed. prine, 13 item ScMOingiuB, Cf, VI 2 et II, in- 

fra cc, institittus Vat, constitatne ecf. princ, constitu- 
tus et Ctriaeiue in not^ eiusdem] eitis Vat^ 15 

liforipens ed. princ, lifor^pens (liforaep.) Vat. Cuiaoiana h 

familiae mente Vat. 10 domu Vat, Cmadana b, 

Lachmanma, Cf, lo. Cannegieterus ad Vip, VII 1 p. 41. 
domo ce«. edd, Cf, L. 17 D, de tesiUme XXII 5 

(^qui hcu8 ex hoc ip9o est desumptusx Schult,): ^Vlpianue 
i&tro eingulari Regularum: Pater et filius qui in potettate 
eius estj item duo frafree, qm in eiusdem patris pdtestate 
suntt testes utrique in eodem testameHto uel eodem negotio fkeri 
possuntf quoniam nikU nocetex una doiko plures testes alieno 
negotio adhiberi.' L, 8' L de test, ord. II 10 ^Pater nen 
non is, >qui in potestate eius est, item duo fratresj qui i» 



44 -VLPIANI XX 7 — 10 

testcs alime negotio acBiibeari. 7 Mutus^ «uiv 
dus, fotiamB^ pupilkig, femina neque ^BnuiiM 
emptor eilse, neque testis libripenijue fieri po- 
tei^; 8 LstinuB lunianus et familiae emptor et 
testis et libripens fieri potest, quoniam cnm eoi^ 
testamenti factio est. 

9 in teBtamento , quod per aes et Hbram ^ 
duae res aguntur.) fanuHae niancipatio et nuntn* 
patio testamenti. nuncupatur testamentma in huae 
modum: tabulas testamenti testator teneos ita di*> lO 

eit HASC VT IN Hlfl TABTI<I» CnBI&VS flCBIFTA 
aVNT, ITA DO, ITA< LBOO, ITA.TE0TOB: ITA<|¥S 
YOB QTIBITS6 TXaTIMONIVl^ PBABBITOTE«' quae 

nuncupatio et testatio uoeatur. 

10 FiliuB familiae testanentum facere n<Hi 15 
potest, quoniam nihil suum habet, ut. testari de 

b) hi qai testaimnta Cacere non poesttnt. $$ 10^16: qttornm pars 
tantum tn Gai Institutionibus tractatur: cf. Gaf II 112. 113. 118. 
S 1^] Inter Aog-ustuaet Marcus-oomiiia KreuiatMrM partim caon- 

eiusdem patrit^ poiestate giint, utrifme teUea in uno teettt 
mento fieri posmmi, quia niHi nocet ew utia domo phtrea 
teetes oHeno ■negoUo ddMberi: yOe S^h^ium IHmi. crit. 
p. i — 11 S esse Vat. omUit ed. princ, 8.& testes 
Vai. S.5 Ifbrfipens ed, prime. Hbr^pens (libraep.) Vai, 

Cknacima b 7 pii esit libra Vat, 10 testor Vat. 
dicit (it in Ht.) Vat. 11 cerisque achiHingiue 13 do] 
^Ai. dicc* tnarg. Cuiaeianae b Id qa^ritis Vmt, pbi" 
tote (praeb.) Vat, ed. prtne. Of, Bgnkershokiam Ohe. lil 21 
p. 312. perhibetote marg. Cmadanae b. Cmaeik» Obe, VI 
37 et in nqt. post. pefibetote idem ad PauH Sent. III J, 4, 
praebetote poet alios Hugo l. C. A. p., 16^5, Cf. Qtd II 
104 *haec ita ut in hie iidtuHe cerisque eCripia euntf ita 
do, ita legOy-ita iestor^ itaque uos quiriies iesHmonium mihi 
perhibitote.' Isidorus Orig. V 24^ 12 *Nuneupatio esty 
quam in ceris tahuiisque teststtor reeHat dieens: Haee ut hs 
his iabulis {ut his iabolis cod. anHquiss.) cerisque 
seHpia suni, ita dioO'(do- Areu.) iia lego itague uos d- 
ues- Romani tesHmonikm mihi perhihete {praebitote 
Areu. praebeie cod. ant.): Apuleius Metmm. II p. 149 
Oud^ Vide LaehmoMnmm 14 imDciipatio^B* et Vat» 



eo possiti sed dinas .AugiiBtiis *** MaieuB cDsusti^ 
tuit, ut Mtis &iiiilia6 miles de eo peenlioY quod in 
oastris adquiaiult, testameiitum facere possit. 11 
Qui de statu auo ineertus est faetos, quod 

6 patre pere^e'' mortuo ignorat se sui iuris esse, te- 
etamentum facere non potest. 12 iapubis, Ucet 
m ima sit, faeere testamentum non potest, quo- 
iiaam nondwDd plenum iudicium animi habet. 13 
Mntus, surdus, furiosus, itemque prodigns, cui lege 
JObenis interdietum est, testamentum facere non pos^^ 
sunt: mutu», quoniam uerba nuncuplitioitis loqui 

/ non poikest; aurdus, quoniam uerba familiBe emptor 
m exaudire non potest: furiosus, quoniam men^ 

« silio partim neg^leg-entia quaedam, qaae ad antiquiofe^ de testanento 
militari constitutiones pertiuerent, resecta esse Momraseni opinatio est. 
Sed uide infra. 

1 dittus Augustus | Marous F^ai, ed. prine, Super egse 
MarcUs Cuiacms in noiia manet eonl: I, qv&. non est perm» 
II 12 *miiifibus, qtd in potestate parentwn sunt, quibus 
de eo, quod tn castris acqwisierunt , pemdssum est ex cortsH- 
iuHonibus principtm tesiamentum facere. quod quidem ius 
initioiantum nalUaniibus dahun est, taai ex mtctoriUfte diuiAu- 
^usti quam Neruae, nec non optimi imperatoris Traiani, pO' 
siea uero s^scripiione diui ffadriani etiam dihnssis miH- 
iia, , . coneessum esti d. A. militibus H. Canneffieierus in 
CoU. leg. Mos. lei Rom, p, 335 , et sinad pro coni^tituit re- 
posHo concessit Bockingius. d. A. mandatis Sckitlingius. d. 
A. primiis E. Heimbaebius ap. SchiH, De lacuna Hugo co- 
gitarat (Geseh. d. R. R. p: 697 ed. 10). Mttmmseni suspido- 
nem tdde supra. Fortdsse tottts uersiculus wiercidit, quSm usi 
Uapossis supplere: diuns Augustus | olim alilqtie, et postre- 
mo dinUB | Mareus 4 est factus , quod BdckkigiuSf qui 

propQsHam hanc ds statw incertHudinis speeiem umeam esse edo- 
eet. .e. facto qd Vai» est, faeito, quod ed. princ, est, fac 
it» (siue eo), quod Marez<^ius (ffugo 1. G. A. p, 1605), 
est, forte quod Pudda apud Hugonem 5 praef* est, fac 
ideo quod ffein^achius (Leipz. Repert. 1943.111 p. 1§&)^ 

6 inpubis yai. impubes edd. 7 facere testamentn 
yat, testamentum facere ed, princ. 10 nob yat. 12 
emptores Vat. 



46 VliPIANI XX 13-^16 

tem non liabet, ut tdstari recte eam poffsit^ pfc^ 
digua, qnoiltam commercio iHi interdictttm est, et 
ob id ftoiiliam maneipare nxm poteeit* * 14-.'Iai^ 
tinns lunianas, item is qni dseditielocnm^^numere 
est, testamentum facexe non potest: Latmms qni^& 
dem , quoniam nominatim lege lunia pi^oliibitus est : 
is autem. qui dediticionhn numero est, quoniam 
nec quasi ciuis Romanus teistari potest, cum sit 
peregrinus, n'ec quasi peregrinus, quoniam nullins 
certae ciuitatis sit ciuis , ut secundum kfges ^iai^ 10 
tatis suae testetur. 15 Feminae post duodeei^ 
mum annum aetatis teetamenta facere possnnt, .tu- 
tore anctore, donec in tutela sunt. 16 Seruus 
publicus populi Romani in partem dimidiam testa- 
menti faciendi habet ius. 15 

1 recte eam scripsi. de ea re Fai, ed. princ,, in qui- 
^ re Bockmgius ^cum effectu' interpreiatur. de e.a reote 
(jcite SchHl.) lo, Ca^e^eterus» de ^a Zumeddenus apud 
iluffonem 5 praef, eam Sckillinffius simul de resecandp com- 
matio at . . . possit cogitans. de ea ore Lachmannus, de sua 
r'e liugo I. C, A, p. 1605 2 commercio Marezollius 

{Hugo L C A. p, 1605), comertiu Vat, commercium 'ed. 
princ. 3 familia Vat. 7 numeru Vat» 8 ciues Vat, 

10 certe Vat„ sit ciuis Saumius {ffall. AUg. LitL 
Zeit. 181!^ II p, 74), sclens Vat. ed. princ, ciuis est {siue 
simpUciier mt) Cmadus ra noi. ciuis Cuiad^na b in marg. 
secuudum Bluntsckelius {cf, XXVIII i). aduersus Vat,, ed^ 
princ, Vide Lachmanmm legis Vat. 12 etatis Vat, 
IS sunt Marez0Uius {Hugo I, C, A. p, 1005), sint Vcit, 
ed' princ. 14 populi Bomani Cuiacius in not, et in marg^ 
uiriusq. Cuiadanae. ptoriani (praet.) Vat. cod. Tilii teste Cu- 
iacio Obs. XVII 28, Cuiadana b. praetorisue ed, princ. Cf. 
Cuiadus Obs. IX 16, Vlp. XXIV 28 in partem duni- 
diam scripsi, partes dimidia Vai^ parte dimidia ed, princ. 
partifi dimidiae Hugo lCiu, Mag. IV 401) ^ idem p.opuli 
Komaui resecto pro parte dimidia. Inseri praepositionem 
siue pro {cum Hugone 3) siue ad siue de siue ex Schittin' 
gius iubei 15 babitius quaead modu heres institui de- 
beat Vat, 



VLPIANI XXI — XXn 5 47 

XXI QYSli A£»MODVM HEBE8 INSTITVI p]^£AT 
'Herea institQi reet6 potest hi» ue^bis titiys 

ISFERES ESTOy TITIVS HERE8 8IT, TITIVH HBREDEH 

S8SE ivBEo: iUa ant^m institatio heredem insti- 
A Tvo , HEESDEH FACio plerkqne iBprobata est. 

XXII QVI HEREDES INSTITVI POSSVNT 

1 Heredes institai possnnt, qni testamenti facti*' 

enem cnm testatore habent. 2 Deditici<mm 

' nnmero heres institiii non potest, qnia peregrinas 

lOest, cum quo testamenti factio non est. 3 La- 
tinus Innianus, siquidem mortis testatoris tempore 
uel intra diem cretionis ciuis Romanus sit, heres 
esse potest: quodsi Latinus manserit, lege lunia 
capere hereditatem prohibetur. idem iuris est in 

15persona caelibis propter legem luliam. 4 In- 

certa persona heres institui non potest, uelut hoc 

modo QVIBQVIS PRIHVS AD FVNVS HEVM VENERIT, 

HERES ESTo: quoniam certum consilium debet esse 

testantis. 5 Nec municipia nec municipes he- 

20rede8 institui possunt, quoniam incertum corpus 

est, et neque cemere uniuersi, neque pro herede 

c) QVEM A&MODVM HERES INSTITVI DEBEAT. XXI. Gai II 
114-- 117,. d) gVI HEREDES INSTITVI POSSVNT. XXII 1-13. 
Gai II 185 — 190. Horum atrumque indicum excerptor uidetur ex 
Vlpiani Reg-nlis retinuisse: quamquam illins breuitas indicio est, alf- 
quanto plura 8«^ «a rubrica exposuisse Vlpianum. 

3 heres* stotrtitius (sto tit tn Utura) Vat. 6 pos- 

sint ffugo 7 factiotne Vat. 9 numeru Vai, 10 9q. 
Latinus lunianus Cuiadus in not. omistt Vai, ed. prme. m 
qua sic: est. Cura quo . . . non est, si qnidem distinguituT, 
Latinum lunianum heredem instituere omnino licet et (si 
quidem) Mommsenus 12 cr^tionis Vat. 15 persona 

celebis Vat. lulia Vat. 17 primum Vat. 19 mu- 
nicipiB Vat, 21 et Bockingius, ut Vat. ed. prine. 

pro Keredc gerere Cutacius in notts. phxre ^** deherede 
cemere (i in lit.) Vat. prohfre de helrede cernere Ctdadanii 
h. Cf. Hugo {Ciu. Mag. IV 401). pr« libito de herede cer- 
nere ed. prin&. 



gerece possimtY ntheredei^ fiae&ts «eikatas C4msulta 
tamBn coBcesMim isst) ut %■ libertis suis k^:i»d^ 
institai paMint. se^ let Mei •eominissa kereditifrs 
mxcmeipibus reatitui: potest: deKiiqu« hee senatiis 
consuito prDspeclum esU 6 Deos hevedes insti^^ 
tuere non possumus praeter eos, quos senatus con^ 
sulto, constitutionibus prineipum instituere coaces- 
8iim est, sic ilti lottem Tarpeitim, Apollinem 
«DidyinaeHm^ Martem in Gallia, Mineruam Ili^ 
eBsem^. Heroulem Gaditanum, Dianam £feslam, 10 
Matsrem Deomm 'SipyleseUy Nemesim q^uae Sm^r- 
9iae oelitur!, et Oaelestem Balinciiisem Car^agini. 



1 pQsilnt Cka7'onda» here^is Vat, consttltu 

Vat. ponsulto edd, 3 sed et Cramerus (^eii^ckr, f, gesch, 

R, W. I 29 S)» sed Vat. edd. 4 idqiie hoc ed. cum not, 

Cid. Fabrot, cleque hoc Hugo I. 0. A, p. t$06. Cf, Handii 

TterseS. II 274 5 defus (corr. m, pr,} Vai. 7 iiTBt 

«oBstitetkui^us /o« Qann^a^ug, constitiitionibusae BS- 

ddngim , 8 Terpeiunu Apollen^m. Didimeum Vat, 9 

Martem scripsi. slcuti Martem Vat. edd. Sesomonem Mar- 

tem Huschkius ex inscr. Lugd, ap. Gruter. LVIII 5 

coneetfsum est. Const. princ. instit^ concessum est sicuti 

1« T., A. D., Scto Martem lo. Cannegieterus Iliensem 

Turnehts Adu.^ VII 21. marg. Cuiacianae h. Cf. €uia€ii 06s. 

X ^. miliensem Vat. Cuiaciatta b^ meliensem ed. prihc 

10 efesiam Vat, 11 Sipylcnen, Nemeidm 0. lahniut. 

^ipelensim Vat. CuiaHima b. * Al, Sipelesim. ' Ctdadus 

in not. posi. Cybelem eam ed. princ. Cybelem marg. Cu- 

iadanae h. Sipylensem Marjskmms Canon, ckron. p. ^ 135, 

Lachmannus. Sipylenem SchuUingius. Cf, Strabo X f69 ^'Piav 

ikhv , . Ttfifoci , , fiijzsQCc HaXovvtrss ^stov . . . , dnh Ss t(Of 

tont^v iBalcw %al JiySvii^ijvriv xal 2t.nvl7lvriv xal 

nwivovVT^Sa %al Kv^ilriv, ^ Smyi^ae ed, princ, marg, 

Cuiaciame b, hysmirne Vai. Cuiaciana b. Cf. II 7 Lachr 

mannui \2 celestem Vat, Cuiaciana b. coelestum eii, 

princ, Cf* Vaiesias in Ammian, Marceil. XXII 13, 3 

3aliiiensem X)artha^i lo. Cannegietsrus. aalinensem Car- 

' thaginis Vat, ed. princ. Sidonensem Carthagini Lachman- 

n9i9* Ceierorum conaminwn nikil est^ quod ualde plaoeai, 

Puiabam' et Caelestem scilicet (scil.) Carthaginiensem 



YLPIANI XIU'7— 14 4fr 

7 SiflRm ^heredes mfltitaereposffBaviifiiy nostrai 
•na libertate, .ali^oA fline Ubertate, coiniBaiieft 
oma Ubertote nel siae libertateu » 8, ikua sefiraBiy 
q^ai taatam^iiL boni&.nostBr est^ aec cnm libertate 
l^beredemiafltitttese.possnmaB^ ^piia Latimtatem con« 
aequitiiriy qaod non. profioit ad bereditatem capien* 
dam» 9 Alienos semos heredes instknere pos-« 
«amns. eos taatum^ qnoram eam dommis testa- 
menti factipnem habeouis» 10 Commaais sQp^nnB 

iO enm libertate reete qmdem beres iostitaitnr qaasi 
proprius pro paste nostray sine libertatk: att<mi 
qnasi alienas pn^ter . socii partem* 11 Pn^rioa 
semns cnm lib^rtate beres ijoLstitatas, siqoidem in 
eadem caosa permasiserit, ex testamento liber et 

15heres fit, id est neeessaritts: IS qttodsi ab ipso 
testatore nfaente m^nu ntissas uel alienatoa sit^ 
Stto arbitrio nei inssn eo^toris herediiatea acyire 
potest. sed si sine libertate sit institatos, eainino 
non consistit institotio. 13 .Alienns smiui^ heres 

20 institatas ,^ siqaidem in eadem cansa permansexit^ 
itissu domini debet hereditatem adire. qaodsi oiao 
testatore manu missns aut alienatns a domino fue^ 
rit, ant suo arbitrio ant iussu eioptoria poterit adire^ 
hereditatem. ' 

25 14 8ai heredes instituendi sunt uel exher^-. 

dandi. sui autem heredes sunt liberi, quos in p6-' 
tefitate habemus, tam naturales quam adoptiui: 

-i heredis instituhere Vai, 2 comunis f^at 4 

nostris Scbultingius* Sed uide Lachmannwn libertate 

Vat. 5 quia] qaa Lackmannus Latinitate Vat, 

7 ali*enu8 seruus Vai, 8 tantum Hugo I, C, A, p^ 1$06*\ 

tamen Vat^ ed. princ, Sed uide ScMUngium Biss» crit^, 

• ' * t 

p. 2$ domim Vat, . ^ factioiie Vat. 19 coiisestii 

Vat» «oiiisistit Cidaeianah. €\tiuriu§ in>noi, past. constat td. 

princ. y 20 eadem /o. Cannegieterus, {Gf. «. i^). ea VuU 

edd. 23 potdrit V€U. 27 tsm^ iisturaks i}nam 

ptiui] HystersHogiam notauit SchultingiHS. Cf. XI t 

4 



ikfiim uzor qnae m mtiia OBt^ «t miziiB qt^nM xn maau 
est filif qiiem in potestato habemus. 15 Fost»ai 
qnofm^ tibexi, id est qiii in sfcero swt^ ei tai«8 
«ttnt, ut nati in potest«te noste fntnri eintt sno-* 
Tom herednm nniBfiro annt. 16 £x aaia Imv^^ ft 
hna -fiiina qnidain neqne haves inatkutna n^qnjf no« 
Hiinfitim exheredataa, ncn patitor nalere testaman^ 
tnm: 17,r«i;qnaje uero personae liberonun, uelut 
^Ubj nepoa, m^tia^ si praatcrita* abit, ualet ta- 
atsmentam: scnptis heredibas adcreacunt, sujs qni^ll^ 
dem hex«difaua in partein nifilem> axtraneia a>utem 
in paortem dimidiam. Ifi Postomi queque Hbert 
Guiuaeumque sexus ondssi^ q«ed uahiit testamcmtnnif. 
agnatione mn^nraK. 19 Jtoa qui in utero sunt^ 
si nat^ sui hflvedes nobia futuri suntf possumus ia- 1& 
i|titnere heredes, siqaidem post nortem nostram 
nascantar^ ex iore ciaili^ si uero uiuentlbQa nobis^. 
ex lef^ lunis. 

20 Filins qui in potestate est^ si naa iastitua* 
tur heres^ aominstim ejdseredari debett xeliqai sttiao: 
heredOB utriusque sexua aat nominatilia aut inter 
aataroa. 21 PostiuBns .fiiiua nominatim «xhere» 
dacndua est: filia postuma cQterafiM|ne poatamae fe» 

•> ^i h^des mttUai nel fshffr«d»ri dtbtwU. %% 14^29. Gai 
n 123—137. 

1 fiH Vai, qtta« f^at, 5 h^re^a niiin^rS 

Vat^ 6 nominatim edl priitc, nominaq qiio yat, nomi- 
aatr ito (nominatim teatamento) Monmsenut, Posm nomi- 
aati tl . 5 (nominatim ut oportet) Cf, XXllI 2. Go&cheni 
Jhd, sigl^ p, CXIII 9 nepus neptes yat, 10 scriptia 
yai, ed. princ* Vide GQ$chenum in Gai II 124. sed seriptia 
Cujtadus m not, sciriptisque prop^ Bockfngius 14 agni- 

iione Vat, rnmpuiiX Cuiacius innotis. rupunt"'" Vat. rum- 
pitar td* princ. poBtomis quoqae lihenr e. s. omiasi» 
*.. testameataia ag&atione rompitur SchuUingiiia 15 is* 
stxtahert Vai. !& loaia Sdiultin§iui. iulia Fat. eik 

prnc Cf. Ruitnffbat {Vormunisch. I p, 274) 23 cetere- 

<jue y^t, 



uiMr <^tec<w «xber«ted9 aliqiiid ki^«tiir.i 22 
Kepotea ei |nrQa«^t«a e^leYiq^ve maseuU fflKBtmw 
praeter filium uel uominatim uej^ ister M^^^teye» «m 
6«^^one l^gats wnt ex;Wedai»jlk ««d tuljbs est 
taitoee» ocnninatim eof «xhered«rj, et id ^bMvuaii^ 



33 JEsmw^ga^ Ubercui %«amDiB iiwo eMii^ 
a<qiie befedea iiustkiMiv^ m^/iMi exketi^dafe mc^m^ 

lOwt^ tamen pra«tQi5 id^t, si «m inathuAAtur here^ 
de»i ejUiereiari , mafteidafl &tmw nowJmtimi iemi* 
Kim imo intor eeterpfi: aU^qtu&l eoutra ti^Kilas W- 
nefmn fOflttewoDoni «&« p,(dU«etor. 

24 Biter ]fteicQ0«ari«r» 1ii!Qco«bi)« , ad eat «itruoa 

15 ^«m libe]Mie.]ieredo9 ecrip^s.^ Maooe e4 i»eeee«ar 
rioaf kt e^C Hberes q«i ii» poteetate sHOt, ]tij?e eir 
iiiti nihil tn^eet: nam utriqtto etiam inutti beredea 



f ) k€r«s qtrem «dmodirm hereditet^m ftd««t. j|f( 14'— «, 6ai H 



2 ¥e^€^ ^c/. &li^atl Ji^^/. iS«ias j^. 8 

ent»iiknpatai i^cAiM^uK «taneipi^tof Kef. etf.-i^e), ^mw? 
40nl, JPUn, .^» IV Zy .2 ^tsfendi posae puM Cmaci^t ur 
notis Post liberofl in Fat, circa dmdecim Htterae ex- 

tinctae:^ utriusque sexus suppleri ittbet Musehkiue quani' 
uU iur^ Scht^lAigins^ ^i in. re Fai, Cuiaduvm &. cttm iure 
efU prittc^ ^ao% iqre Ctaiacius ifk mwrg, Cui/gcianae bet i» 
not.jmt», uki proeierfa Ur iQ pro sit repom e»t iubei 
41 /or<4«9e «xl»er«i^ri oflms, loaMulas Aooiiaatiiu, C/. Omi 
L infra c* Sed uid^ Ladmtaamm \Z uero BbmtsfiheUm* uel 
.Vat. ed* princ. Cf, CroilJ t^ Enumdpatos ^er«« \im*e dmii 
neque heredesin&iHueve veqm exheredare wwsse esi, guid} nof 
*m( sfd berede» j^ sed prae4o$: mmes iim fetmtini guam. nutscuHni 
semusj^ si hevedes na^it^tuauiur^exheredariUiketiidriU»- 
Mocus. \nomimitim, feminini} uero inier teteros.' . 14 «ecuu^ 
VaL 15 li$reai«\ Bcrif tiw Vai* «nos et Qmadus, i^ 

marg. Cuiacianae 4 ^ ^^ b^/. posi» »uos sit Vai. Ouiajdojm 
b^ «uo» aciUcet ed. prine.. Cf, XX ^. 9. Hugo {Ciu. Mag^, 
'IV 403). Lachmannus 17 herede» Vai. 

4* 



S3 TLPIAKI XXn 34 — 30 

«imt. 8ed iiire praetorio isuis et neceasariis here- 
dibus ^bfitinere^se a parentis hereditate permitti' 
tttr, necessariis antem tantum heredibus abstinendi 
potestas non datnr. 

25 Extranens heres, siqmdem cnm cretiones 
«It heres institntns, cemendo fit heres, si uero sme 
eretione, pro herede gerendo. 26 Pro herede 
gerit, qui rebus h^reditariis tamquam dominus uti- 
tur, nelut qui auetionem rerum hereditariarum fa* 
cit, aut seruis hereditariis cibaria dat.. 37 Ore-10 
tio est certorum diemm spatium, qnod dotur insti- 
tuto heredi ad delifoerandum , utmm expediat ei 
adire hereditatem neene, nelut l^iTivs her£s ssto 

^EttinTOQVE IN DIEBVS CEKTVM PROXIMIB , QVIBV8 
-SCJIERIB POTERISQVB. KISI ITA CREVERI8, EZHBRBS 15 

'E8TO. • 28 Cemere est uerba eretionis dicere ad 
liunc modum qvod me mbvivs her^em ikstitvit, 

EAM HEREDITATEM ADEO CERKOQVE. 29 SinO 

icretione heres institutus, si constituerit noUe se he- 
redem esse, statim exeluditur ab hereditate et20 
amplius eam adire non potest: 30 cum cretione 
nero heres mstitutus sicnt cemendo fit heres , ita 
non aliter excluditnr, quam si intra diem cretionis 
non creuerit: ideoque etiam si constituerit noUe se 



1 fiont nunadt Sockinffius corU. Gai II 157 • 2 paren- 
te9 Vau 6 81 uero (hnaeius Obs, XIII 1$ et in marg. 

Cviaeiaftae b. Cf. P. Faber in not. siue Vat. ed. prbic. 
7 cretione, et pro P, Faher S^meuir. II 22 p. 29i 9 

auctionem Cuieuiius in notis. actione Vat. ed. princ. acto- 
rem MerilHti» Obs. II 17 10 cibaria dat cod. TiUi tesfe 
iOuiacto Obs. XVII 28. cibariam dat Vat. Cuiaeiana b. 
cibaria mandat ed, prine. 12 »q. expiatei ad hire Vat. 

13 citius Vat. 17 qnod BSdeingius eonl. ffai II168. 
x;um id Vat. cum ed. princ. me Meoius Mommsenu», ut 
est in Veron, Gai IV 83, medius Vat. me Maeuius ed. 
^princ.^ ingtitttit Vat, instituerit ed. pr&ic. 20 here- 

^iX9X& Vat. 21 eretionef nero (nero in Kt.-ead. ma.) Vat» 

23 ifxcludif Vat. 



VLPIANI XXn 30-^9S $9 

keredem 6086, tamen^ si super sint dies . cretionia^ 
pafenitentia actiu» cemendo heres fien potest* 

31 Cretio amt nnlgaris dieitiir «ut contin«««i 
unlgaris, in qua adiciuntur haec uerba QViBva 

^5BCi£Eis poterisqve: continiia, in qua non adici^ 
untnr. 32 £1 qui uulgarem <»retionem . habeti 
dies illi dum taxat eomputaatur, qruibus nfsiit se 
beredem institutum esse, et potuit oemere : ei ueipO' 
qui continuam habet eretionem, etiam illi dies conw 

lOputantur, quibus ignorauit se heredem institntum; 
aut seiuit quidem, sed non potuit cemere. 

33 HeredeB aut instituti dicuntur aut aubstituti : 
instituti, qui primo gradu scr^li sunt, substituti» 
qui secundo gradu uel sequenlibus heredes scripti 

15 sunt, nelut titivs heres esto cernitoqve in dib- 
BVS PROXIMIS centvm, qvibvs scibs potbrisqvb^ 
NISI ITA creveris, EXHERES ESTO. TVKC MEVIVa 
RERES EStO CERNITOQVE IN DIEBVS CENTVM et re<^ 

liqua. similiter et deinceps substitui potest. 

g-) heredes aut iustituti aut substituti. gg 33.31. Gai 11 174~»17S» 

2 pei^t^ntia f^ai. 3 aut Bugq {Ciu. Mag, IV 402). 
aut yat. ed, princ, 7 dum taxat Laehmannus (cf. f^III 
4), dant* Vat. Cuiaeiana b, dati ed. princ. ^ Vet, dantur» 
ley* tantum.^ Cuiaeius in 90i. post, tantum margo Cuiadanae b 

Bciit Lachmannus (cmL Val. fr, 1 et 156), scit Vat, ed, 
princ. sciuit ffugo I. C, A, p. 1606 II *aut sciuit quir 
dem, sed^ Cuiacius in not. post, Ni mirum in edd,. qui/busdant 
cum not. Citiacii quidem ondssum potuit Vat. Cuiaciana b, 
potuerit ed, princ, 13 instituti ed. princ, omisU Vai, 
14 sequentib: faeredis Vat. sequentibna faeredes Citiaciana b, 
sequentibufl. Heredes ed. princ, * flcripti* sunt Vat. l^ 
ueltotius Vat. heres {ainlit.) Vat. 16 scies Vai. Cu^ 
iaeimia b, scieris ed. princ, 17 nisi ed, princ, inclin, li^» 
Cuiaeiana b, omisit Vai, quodni Bockingius ex faeres ed,. 
princ, Cuiaciana 6, sed ex incHn. liit, et heres Vat, 17 He- 
nius Motnmsenus, medlus Vat, maeuias ed. princ. 18 c^nr 
tmn Laehmannus, omsit Vai. ed.princ, Cf. 6ai II 174 '^Lueius 
Titius heres esto eemitoque in diebus {eenium\ proaeiim^ qmb*» 
scies potefisfue. Quodni iia creueris exheres esto* TutnMee» 
uius heres esto cemiu^que in diebus eentum ei reliquat^ 



$4 YLHAm xxaM^Txtn 3 



34 8i«ab itiperf<de(»&i ere[ti<m«m htftm mg^ktttfii 
flit, id ^ noii aditelas hk iKsrbiB «IHOK OMtlK 

tTirc MBvrvft Hmm e»¥0, e«r&efido qaidem «iip^ 
rior ltiferk>i'0m e:(cliidit, non eemetido «utett, «edd^ 
pro berede gerendo in parteM admktit subBtlMH 
tttmt «ed poirtiea dime Mi^etis eonfiftituit^ ut et pro 
herede gerende ex i&Me fiat Itere». cptodsi iie^e 
creuerit, neqne |>ro berede gesserit, i|Mie eseindi^ 
tnr, et 8ttbstitattt« ex asde ftt bere». \ - ; 10 

XXm QVEM Ai:)MODVM_TESl'AkEOTA' 

1 Te«tameiLtum iure factum iu^rmatur duobua 
modis, ai ruptum aut in ixritum factum sit. 
., , 2 Rumpitur testamentum mutatione, id eat ^ 15 
postea aliut testam^ntum iure ^actum sit: item 
agnationef id est ai suus heres agna^catur, qui ne- 
que beres ina^itutus, neque ut oportet exheredatus 
sit. 3 Agnascitur suus hc^res aut agnascendo, 

aut adoptando, aut in manum conifeniendo , aut in20 
locum sui heredis isuccedendo, uelut riepos mortuo 



' ^ h) oVEMADMODVMTESTAMENTARVMPVBrTVR. XXIU. Inscrir 
ptione mihimam partem eorum, quae hic tituhis compireheadlt, sig^ui- 
ftfui Sehlllingiit* aidit. A|^itur enitn prinrnm de modo, quo t»ttani60ti 
inre f*cta iafitmMttr. ft^ 1-^ : quo4 cam duobus niodis fiot, di testamear 
tum aut ruptum aut irritum factum sit, piior tantum.indice designator: 
ut non infepte^chuhing^itts aut addTtum ab Vlpiano ue! irritafiunt, 
««t in ^ttert infirtaafitur totlbtam fuisse «rbltretar. CC aatem 
«ttm hac parte Q%i U m~134 (uid. Vlpiani 5^X11 16-^1^ «t 138^48. 

1 lupfecta cretlo.ne yat. ed, prine, inperfecta cretione 
Jluffo B 3 aed ita P, Faber in noi. 4 Meiiiiw Morm' 

«HNi». medicui VaL Maeoias ed* prmc. 8 ^^ naq: VaU 
13 nfmpaBlar Hugo I. G.A. p^ i^oe 13 tests^ 

mtnto inre facto i^at.y qmtd mn diipiicet Btiefcingi» 14 
iainatQ Vat, irritum edd. plortngr* inritnifti Boekingiw 
16 aliut yat. 19 hec^ rat. U nepmtrmi. 



TLEiAKi rxm 3*^7 S& 

6Iio w\ emaiD&ipmto, »«t maiiaiiiiBsioaet id est si 
filiiis ex prima amtoJtAme maiieqpatidiie inaxm iiii#- 
«118 rMar^ ait iii patnB poteitatein. ' 

4 In icntiun fit testamentitin, n testator capite 
$ dimiimtiia. ^erit, aut ai lure fkcto testameato neme 

extiterit herea. 

5 8i Ib qvi testamentnm feeit, ab iiosti))tia 
capttis tity testamentum eiae oalet, siqvidem re- 
uersas fuerit, iure. postiimiiiiiy si oero ibi decea- 

lOaerit, ex lege Comeiia, qaaepetinde suecesAionem 
«ioB cQnfitmat, atqae si in ciisitate deeessbset. 

6 Si septem signiB testiam «ignattun sit teata*- 
mentumy licet inre ciuiH raptam uel irritum factom 
sit, praetor seriptis heredibus ioxta tabalaa bono* 

l^mm pospessieaem dat,^ si testator et ciuis Roma- 
iKiis et suae potestatis^ cam moriretQr, fuit. qaam 
bonorum possessionem cum re, id est cnm effecta, 
habent, si nemo alius iure heres sit. 

7 Liberis inpuberibos in potestate manentibus^ 
20.tam natsB quam postomisy heredes sabstitaeie pa- 

Dtin de modo, qtto testamenta non iare fartft ualere posstnt. %% 5.6: 
quornm C&ius non nisi ea habet qnae % 6 legtintur. Cf. Gaf II IM— 14dk 
i) de sobstitutione pupiilan. SS 7*^9. Secreult igitnr Vlpianoft 
hanc substitutionis rationem ab eis quae XXII 33.34 d6 heredibus 
^nbstitutis monuit. Quod seens instituit Gaius, oui posteaauam U 174 
— 178 ^cnaratim de substitutionibus dixit, statim nanc pupiliarem qnam 
Qoeant substitutlonem adiunxit: II 179—181. Cf. Lachmannus* Bockin- 
jfii syst. tab. cum adn. 

2 secundabitue (bit inducium^ ue reeentiore manu Ad*- 
positum) VcU, 3.4 potestate. inirritii Vat, Cf, p, 5J, 14 

4 testor Vat. 5 fU^rit Vat. 6 erteterit Vat 
9 nero Cutacius in ytotff et in mtrrg^ Cuiacianae b- u6 Vat. 
non ed. princ. 10 Cornelia qnske Cuiadui tn noUs. Oor- 
nelia ireqr Fat. CorneUatta, qui^e ed. princ. Cbmelia: ea 
namqne £o. Cannegtetens 15 possessione Vat. 16 
Mioripef Vtu. moreretnr edd. ' 16 sq. qnam bononim 
pOMesstonem . . . habent ffugo 5 praef. qua bonam postfeth 
sione . . . Kabef Vat. qtiae bona posdessio . . . habetnr ed, 
prine. qnae b^ntntnn possessio. . .habetur Cuiaeiana b 
17 effeoto Vat. 20 heredis Bubstitu&ere Tat. 



SS vLPiANi xxm 7— xxim i 

ventes po^sno^t dsLpHci modo, id est «ut eo qao ess^ 
traaels^ ut si heredes non extiteriBt liberi^ «ub*- ^ 
stitutus hetes .fiat: aut prqprio iure, ut si post mor- 
tem' parentis heredes facti intra. pubertatem deces* 
eerint, substitutus heres fiat. 8 Etiam exher«*5 
datis filiis substituere parentibus licet« 9 Noa 
aliter inpubevi fiBo substituere qu^s heredem po- 
test, quam si sibi prius heredem institeierit uel 
ipsum filium uel quemlibet alium. 

10 Milites quo modo oumque fecerint testa- 1^ 
menta ualent^ id est' etiam sine legitima obser* 
uatione. nam prineipalibus constitutionibus per- 
mii&sum est illis quo modo t^umque uellent, que 
modo cumqujd possent testari. Idque testamentum, 
quod miles contra iuris regulam feoit, ita demum i& 
ualet, si uel in castris mortuus sit uel post mis<- 
^ionem intra annum. 

XXIIII DE LEOATIS 
1 Legatum est, quod legis modo, id est impe* 

k) de testamentis roilitum. $ 10 : miod genus testamentoram Gaias 
post ipsa testamentorum g-enera testaudique usum (II 101 — 106) dispu- 
tauit 11 109—- 111. Ceterum iam Schultingrius olim tam ^7-^9 quam 
k 10 parum comnlode sub hoc titulo positas esse sensefat. 

B. P£ LEGATIS. XXIIU. Nescio an in exordio huius titnli Vlmanua 
/simili a testamentls ad legata transeundi formula usus sit, quaiis est 
apud Gaium II 191. Ceterum partem huius tituli m Gaio copiosius tra* 
ctatam Vlpianus reg-ularam more in iustam j^euitatem redegit: uide 
locOs Gai ascitos : addidit «lia a Gaio praetermissa, uelut de utiliter re- 
lictis legatis (g^ 25~28): de ademptione (g 29) et de adquisitione le- 
yatorum (Sg 30. 31): denique Gaianae disputationis ordinem ita de- 

X quo ed» princ. cu Fat. 3 ut ffugo 3^ id P^at. id 
est edw princ. Lachmannns, id est ut Bugo (CVtc. Mag. JV 
402) 4 pubertate J^at, decesserint , ut Lachmennu9 

5 exhereditates Vat^ 7 hede Vat, 8 prius Lach- 
mannus (cpnl Vlp, l. 2, 4, D. XXVIII 6). quis Vat. ed. princ, ' 

insiituerit ed. cum not. CuL Fabrot. Sckultingius. institut- 
heret Vat. institueret crf, prwc. 10 commodo cuq: Vat, 

14 idque] denique Mommenus 14 9q. testamentum 
quod miles ed^ princ, .testamento cu lllis Vat. testamen* 
tum cum miles Hugo 4 15 iure Vat, 19 lege« Vat.^ , 



VLFIAOT XXIlil 1 — 10 67 

VKtiQ«, testas&eiito relmqnitur. nam ea qttae 'pre- 
eatiuo modo rc^quiuitQr, Mei commissa uocantiir* 
2 Leganiiis autem quattuor modis: per uindi- 
oaiienem, pef damnationem, sinendi modo, per 
5 pvaeceptionem; 3 Per uindicationem his uer* 

bis legamus no liSGO , glapito , svmito , sibi ha- 
BBTo: 4 per damna^ionem his uerhis hsres 

MB¥S DAMKAS FSTO DARE, DATO>, FAOITO , H£B£- 

DBM MEVM DABE IVBEO : 5 siueudi modo ita 

IOhERES HBVS D^MNAS ESTO SINBRE LVCIVM TltlVM 

svmeiIe illam bem sibiqve habere: 6 per 
praeceptionem sic lvcivs titivs illam rem prae- 

CHPITO. 

7 Per uindicationem legari possunt res, quae 
15titroque tempore ex iure Quiritium testatoris fue- 
runt, mortis et quo testamentum faciebat, praeter 
quam si pondere, numero, mensura contineantur': 
in bis enim satis est, si uel mortis dum taxat tem- 
pore testatoris fuerint ex iure Quiritium. 8 Per 
20 damnationem omnes res legari posisunt, etiam quae 
non sunt testatoris, dum modo ta,les sint, quae 
dari possint: (9) liber homo aut res populi aut 
sacra aut religiosa nec per damnationem legari 
potest, quoniam dari non potest. 10 Sinendi 

sejruit, ut leg^i Falcidiae, quam Gaius in mediam de legatis disputatio- 
nem inmiscuit, in extremo titulo locum coucederet. Cf. Bockinril 
. ' syst. tab. cum adn. Com{irehendit autem hic titulns has quas iBira 

posui partes sine^las: 

1) legpati dennitio et g-enera leg-atorum. §g 1 — 6. 2) quae res 
quoque g-enere legtin possunt. gg 7— '11. 

1 pcatitiuo VaL 6 sibi lo, Cannegieter^g, aiae VaU 
ed, princ. habito Fai, Cf. XX 9. Lac^amus 8 . 10 
ms (idestmens) Vat. 15 testatores (e altera ex. i pr. ma. 
corr.) Vai^ 16 quo Blunischelius. quomodo Vat» qpando 
ed. princ. quom Bockingjius 17 numero mensura Vat. 

meBsura numero ed. princ. 19 tesiatoris I^achmamius* 
omiait Vai. ed. princ. 20.23 ligari Vat. 22 Para- 

graphi signumdeleri iussit Bfugo I. C. A, p, 1606 



58 viiPUKi xxuii m^i^ 

-modo legan poBBaiit rofi proprwo tostatorif «b 
ii0reiliB ekis. 11 P^r prajeceptiaiiem legari pot»- 
«oiit res, qaae etiam per niadtcolienem. 

ll^ di es res, quae noa fait ufro^ue tempm^e 
teBtatofris ez nm Qajritnmi, per uindieatioaem hs^ s 
gKla sit, licBt iare <naili non oaleat Legatiim, ta<- 
men Benatos consulto Neraniano firmator , quo caa- 
tam esty at qnod minus exactis aerbis legatam «ah, 
perinde sit ae si optimo iore legatam esset: o^ih- 
mnm autem ios iegati per danmationem est. 10 

i2 Si 'daefons eadem res per uindicationem 

3) de differentiis quibusdam gpenerum leg-atorum. %% lla**14. Cf. 
■Gai II 192 — 223: qui quidem in eo discedit ao VlBiano , quod praemissa 
ttreulssima g*^en«rttra 9ig:pitieatio&e (R lf9) qnodois g-enus smgrulatim 
^rsequiUiir: uin4iicatioiiem 193*^200 i damnatioa#m ^l-*208} ain«adi 
modum 2(W — 215; praeceptionem 216 — 223. Deinccps statim ad leg-em 

• 

1 . 2 ligari Ffl/. 1 testalores (es ex is m. pr. corr.) 
Vat. 2 heredes Fat. 3 . 4 uindicationem. '9i ea res 
Cmucws in n&^. uindicationem si ea res Vai» ed. ptiM, 
4 MttmasU (ii*) BuffO t 5 icgata (e corr. ex i 

incertwn ^pUL mtiMu) Vat. 6 exactis Lackmarmus duhi^an- 
ter. pactis Vat, ed. princ. -^id esi cenceptis et legitimis uer- 
his. Cic. pro Rosdo com, 16, 46,'* Cuiadus in notis. aptis 
Vietoriu^ ad exempl. Monac» perfectis sme probatis BSckin* 
ptue. rectis atU iustis alii.apud Huffonem 3 9 hac Vat, 

esset] .e. Vat. 10 . 11 est. Si duobus Cuiacius in 

notis. .e. si ' duob: Vat, ed, prme. 11 per uindica- 

tionem le^ata sit, siue coniunctim uelut T. et S. b. Sti- 
charn do lego , aine disiunctim aelut Titio hominem Sti* 
chum do lego, Seio eundem hominem do lego, iure icripsL 
P uindicatioriem ]| legata sit si u e r o conXonctim uelut t. 
et s. homine i s t i c o do lego , iure Vat. per uindicatio- 
nem legata sit, si quidem disiunctim, singulis in soli- ^ 
^nm defeentnr: si uero eoninnctim uekit T. et S. hominem 
Stichum do lego, iure ed. prine. si qitidem . . . debentnr 
deesse in cod. Tm testatttr Cinacius Ob», - XVil 28 H 
in RetiUd. ad Cod. VI 51, pro fuibae ipse 1n a&ik 
et Obs. l. e. haee: si qnldem dfiinnctim, siBguIis partefe 
d^bentnr inseri itAet, quae in Cmaciana b, sed haec: si <f. 
d. slngnlis litteris inelhtatis exarata, exhSbentur. per nindi^- 
cationcm legata sH, siue dlsinttcttm, id est singnlis tt 



VLPiANn rxinr li— 14 , 99 

l^gftlA ^it; snte cmihmctiin' uehit Titio bt nseio 
HOMiNBir nTKmvnt 00' XiE&o, isitie «^ia&elliii 
nelut TiTto H<iHiii«ir «^kisvm ' xk> ii^a, seio 
iin^DEM Howtinsit DO £B<>o, iut^ ciuili eMiouim 

Srpartes fiebant: non concurrente altero pars eius 
alieri aderescebat: «ed posi legem Papiam Pop*- 
paeam non capientis pars caduca fit. 13 Si per 
damnatioikem eadem res duobus legata sit, siq^ifci' 
dem coiaituictimY singulis partes debentur ( et uor 

lO^apientis pa«9 iuve ehftli in iiereditaiem reniandbat: 
nunc atitem cadtica fit), quodsi disiunistitn, tffca- 
gulis solidum del)etur, 

14 Optione autem legati per uindicationem 
data legatiirii dlectio est, ueluti homihsh optato, 

15»L«0W). idemque e«t et si tacite — ^ -*— 

falcidiam iransit 224 — 228. Qnod cdntra Vlpianns prins quam ad 

solidum , slue teaniunctim , nelut . . . . do lego , inve &S- 
schBnuB ubs, itir. Rom, p, 33, per nindiclitlonem , Biue dis- 
lunctim , nelut Titio hominem Stlchnm do lego , Seio 
ienndem homln^m do lego, legata sit, sine coninnctim 
nelnt t, et S. h. Stichnm do leg^, inre Bugo 4, et rdsi 
guod tramposuit per nindicationem le^ata sit, siue dis- 
. lunctim, nelnt e. q, 3, BluntscheHus, €f, tjfai fl i99 ^lttttd caii^ 
staty si duobus phtrUmsue per ufndicationem eadem res legttta 
sitj siue coni^unctim siue dislunctim, si omnes uemant 
ad legatwn , partes ad singidos perH?ttre et deftdentis portio- 
nem coUegataiio adcrescere. comuncthn axdem tta legaM' T. 
et S. h, Stickwn do lego: disiunctim ittt Lucio Titio 
hominem Stichum do lego^ Seio eundem kominem 
do legoj* 5 partig P^at. et non ffugp I, C A. p, 
16M concnrrente Chiacius in natis. 6urrenttl Faf. cnr- 
fente ed, prine. 6 popeam T^at. ed. princ. T capien- 

tefi Vat^ 8 legata Fat. corr. wi, pr. 9 coaiunctu 

VaU {wrt^s V€it, et naQ . . « caduea v^t mipinis ni^ 
cfoA' vmU iHKhmanmms 10 hmdiUte VaU ed^ firinc* lier^ 
aiiate^h(K>^ . 12 solidum Vttt, CuUieUmBb, CuiaciusinniOt, 
poit, ia Bolidum ed, princ. 1 5 eleglto Vat* eligito ed^ prina, 
Cf^lMfcknmnma l^sqq. idemq; e: etai taeUe tegauermTi- 
tio homine aut.ikeem JkM^^esrMiea» dtfto, homin^ cfeRre. hiei:fiiK 



66 VLPUNI XXIIU H. 15 

*— HOMiNBM — -^ — t- BBREs, * -^ -nomnmu 

pABE, heredis Qlectio est, quem nelit dare* 

15 Ante heredis institiit»>iiem legari noa po« 
test, qnoniam ais et potestas testamenti ab here* 

«am legem uenlat 4) de ift uliliter leractis %% lS*-24: de quibQS 
GaiQs 11 23»— 245. 

electio .e. nisi X uelit dare yat., in quo tacite est a m. 
^ pf*. in lituroy relicua incHnaUs Httertk expressa a sec, ma, in 
factinie eodicis addUa: in hkredi« i -in. ait. ex e faciaj deni- 
que uelit dare («/ sequens ante) pr, ma, sed palHdo atra- 
mento scripta. idemque est et si tacite legauerim Titio 
hominem, aut decem, heres meus dato hominem dare 
heredis electlo est rel, om. ed. princ. In cod. TUii tria ua- 
eua spatia esse ab idemque est usque ad homineto, et ab 
hoc uerbo usque ad heres et ab hoc rursus ad iUa hominem 
dare heredis electio est, praeterea haec quem uelit dare oblit- 
ierata fuisse^ ita tamen ut adhuc agnosd potuerint iUa uelit 
idare testatur (hdacius Obs. Xyil28j ubihaec iUe supplementa: 
idemque est si (est et si Ctdaciana b) generaliter legaue- 
rim Titio hominem. At si ita heres meus daAinas esto 
hominem dare heredi» electio est, quem uelit dare pro* 
posuitp exhUfita , sed Ula si generaliter . . . Titio et postea 
quem incUnatis lUteris expressa^ in Cuiaciana b. idemque 
est, si tacite legauerim Titio hominem. At si , ita : Heres 
meus damnas esto hominem dare , heisedis electio est reL 
om. Cuiacius in noHs. idemque est, et si ita cui legaue- 
rim: Titio hominem do. at si ita dixerim heres meus 
damnas esto hominem dare, heredis electio est quem ue- 
lit ^Skve ^Goschenus. idemque est et si tacite optionem ita 
legauerim: Titio hominem dolego. Quod si per damnatio- 
nem legatumsit, ueluti hoc modo: Titiohominem autdecem 
heres meus danuias esto dare, h, e. e. y*quem u. d. Zur- 
neddenus apudffugonem 5 praef. idemque est etsi tacitedata 
sit optio, hoc modo: Titio homin^m do lego. si uero per 
damnationem, uelut heres meus damnas esto hominem 
dare, h. e. e., quem u. d. Lai^annus, idemque est, etsi ta- 
eite legauerim optionem. At si ita : faeres meus damnas 
esto hominem dare, heredis electio est, quem uelit dare 
Sauinius {ObSgaikmenr. I 393) S heredis (i« m. alt. 

ex e eorr.) institutione (* m. tdt.) Vat, 4 uis lo. Can'' 
negielteruSf Lachmamms (eoni. Paul. L 1 D. XXVI 1. Oai I 
122. Cf. IV 144 aL). omisit Vai. ed. pHne. 



vhviAm xxiinie — 18 61 

db mstitatioM ineipit. 16 Post mortem here^ 
dis legaori' ii<m potest, ne ab heredis herede legari 
uidefttiir, quod iuris cinilia ratio nen patitor. ia 
mortis autem heredis t^aapns legari potest, uehit 

5 0VU HBRSS UORIETVR. 

17 Poenae cansa legari non potest. poenae 
antem cansa legatur, g[nod cohercendi heredis cansa 
relin^Hitnr, nt faciat qnid ant non faciat, non nt 
ad legatarinm pertineat, ut pnta hoc modo si fi* 

10I.IAM TVAU IN UATRIUONIO TITIO OONLOCAVERIS, 
DECIU UILIA HS. SEIO DATO. 

18 Incertae personae legari non potest, uel nti 

QVICVUQVE FllilO UEO FII#IAU SVAU IN UATRIUO^ 
NIO CONLOCAVERIT , EI HERES MBVS TOT UILIA HS. 



, 1 insiitatione (* »»• o^.) f^at, 3 in ed* prwc, (fif. 

XXVni 8, Fauli Seni, RecepL III 6, 6). 8l VcU, ad Ladt" 
mannus 4 legari (i pr, nia. ut teid. in e corrJ) Vai. 
5 morietnr Lachmainhm (Cf. Patd. l. c). moriaf Vat. ed, 
princ, ut Veron, Gai II 232 6 paene Vat. bis ligari 
ei 7 Hgatnr Vai. 7 eohercendi Vat. causa ed. princ. 
omisit Vat. Cf, Gai II 235: ^poenae autem nomine legari td* 
deiur quod coercendi heredis causa relin^uitur.^ Foriasse 
poenae . . causa le^tur (siue legatu. e.) quod coherceudi 
heredi» relinquitur. Cf, l, 3S D. XL 7. Vid. l, 2 D, L 
14, Oai IV 147 Lachm. Rudim, Inst. gramm. II 116 SiaOb. 
8 quid Cuiae&ts m noi, marg. Cuiacianae b, qoide Vai, 
ed. princ. 9 ad legatarium marg. Cuiacianae h. legataru 
Vat. Ouiaeiana h. legatum ed. princ. 10.13 matrimonio 
Vat. ed. prine. {Cf. l. 77, 1 D. XXXVI 1), matrimonium 
utrohique BSekingius 11 decem (decim seripsi. cf, 1 24) 

milia HS. Bdckin0ius, dece mi decem Vat, (i m. pr, su- 
perser. ml Hnea transducia delendum significauii m. tilt.j ea- 
itfemdecem in spaiio apr, ma, relicio addidii). decem milia 
ed. princ. 12 incerte psona Vat. 13 filin meu Vat. 

14 heres meus SchulHngius. homini Vat, ed. prine 

eeBtam 

tot mflia HS. Boddngius, tot mi Vat. (lineam per 
tot mi iransdueiam ei superseriptsm centmn aU. ma. addi'- 

dii). tot mi CuimeiaHa b* tot milia ed. princ. tot ae* 

«tertium milia ffuschkius 



xM^nf. «nJ» certa taiien dmonslraiUeM keertsl» 

«VI NVl^C 8V|fT) ^VI ^RlXTft 4P> FV»Va M9V1I Tfi- 

mauT. m QiiRBft m8v« ii#i*vp mtow 

19 Neque ex falsa dempttf[tx«4ii^^ lie%ii« Wt^ 
falaa «au9» k^a,liiB9 iwfirmatiir, fsdsa d^monstra- 

i^G^,, (^mxk is fwidQ» & Tit]t0-. emptu;» nm ait^ 
£ik]isa caQaa eat «^iiit titio» otv^iiNiAM wmoriM 
m^ 9V94fcViT » FTKDTM i>o .XJ5€K> , ut negAtia eiim K^ 
numquam Titius curassat.^ 

30 A lo^aitmQ legari tt<m poie«t. 2t Le> 
gatnB» ab QO tiniLtniQ daxi potest, ^ui . ..^ . . . ^ . . .: 
id«oque filiQ fa«i9i«Q faerede iafttttute uel seiws 
neque a patre neque a domino legari potest. 22 15 
Heredi a semet ipso legari non potest. 23 Ei 
^tri in ^otestate, manu maneipiotie est ucripti 
heredi», sub conditione legari potestj ut requira- 
tuTx ^^ 9^^ tempore diea legati cedit» in p^te^tat^ 

^ l incevtae Fa/. fn, alL ^, princ, in^t« yat. nu, 
pr, 3 j^imus Bdekiaffim. prxmo 'FaU ad. prmc^ 4 

w Vm^ Qf. j^, 67, S 7 uelnt TiiU^] v^vAi Seitt 

Jfuga S ptpaef. 8 19 fundix» «d. prifte, kift fujidoa Fuii 
^s fuQdoB Cuiacius in mU post, 14 t» edd^ qmkuad, eum 
Tmi^ Ctmacii ommum le^ Cmn is f. . . « bqr si^ 

f«Jsfi ^. princ^ W ut] cum 6Waciu« in. matit, utut 

4Bi40<» 3 }3 Ab eo Cmadm in noiia. Vat, m, pr, Cuvo^ 
0kma b. ei airr, Fo/. «. o^. ^, princ* ^«iraaeus «sl 
f^«<. m» aiU addidit in fpaiiO' pr^ m, uaciw reliet», ed^ pritte^ 
/« C9d, TilH mcwim spaUian /Misee testatyr Cmaeius iu nai^ 
pQ$t, ex 8U«. persona heves est Cuiacitcs in nat. incUn, lUt^ 
Cuiaciana b. ex testamento heres est Schultingius (cont , 
Vlp. l S % uU. D. XXXVIII 6). testamento heres scri- 
pti^ est Lachmannus (conl. XIX tS) 14 herede Schul- 
tingiuSf Vat, heredi ea. princ. 15 ligari Vat. 16 

iptisoligari Vat. 18 legart corr. ex ligari Vat. ut- 
Mquivatiir Vai. . Cuimcimm h* Md <«t jBkgo L C. A. p» 
/M^) jre^uiritur^ itt td* prite^ l^ ftn Itad^maKmiS (coat 
^. 32 I, de ieg, II Z^). mmt VU. tdd. legiiti Vt^ 
(e corr, ex i, et ti 1» lit.) 



ketedift iiaii sit. 24 £i tuiw in poteftate^ mann 
■Mtacipitfae «st keves seriptus^ legari poteit. 

^ Sicut «iiigvlae res legaxi poesuat , ita vaU" 
uersarum quoque summa legari poteat, ut pvta hoe 

ftlOOdo azaiSg mVB CTM TITIO HEBBDIfiUM HEAM 

PAftTiTO, DmDtTO: qno eatu dimidia paxs .bono^ 
nun legata uidetor: potest antem et alia paray. 
uelut tertia uel quarta , legari : quae ipeeies paav 
titio dieitur. ' 

10 26 Yftua fnictQft legari potest kire ciufli eanm 
rerom, quanim salua subBtantia ntendi iraendi 
poteet esse facvhas, et tam 8ing«larBm rerum, 
quam plurium, item partift. 27 Senatoa contflaho 
eantQm est, nt etiam u eanun remm, quae in abDSUi 

l&eontinentur, ut puta uiii), olei, tritiei usus irnctnB 
legatus sit, legatario res tradantHT, caationibni 
interpositis de restitaendis eis, eum usus fructus 
ad l^atarium perdnere aesierit 

5) de utiliter relictis lepatis. gg 25—28. 

1 num sit Mommserm 2 legdri poteflt «tsr^, vJtrius^ 
aue Cmiaeianme, Ctnmeim 06i. VI 37 ei £» mi. pmt^ Iflgan 
fy carr. ex i ta u, 3) non potesi f^at. ed, princ, legari 
omninQ potest F. FAer in not. Cf. GfU II 245 ^JSx <2h 
uer»o cmtgttU mb eofuiin potegtmte [tma] ett herede imetiiuto 
recte tibi legmri.^ 4 hoe modo Er^ius (ffugo Cvu, 

Mmg, IV 4^2), modo Vat, Meuius ed, princ, 5 ma 

Vat. Cf. p. S7, 8 6 partito, diuidito Cmaeim ^ not,- 

partito diuidito Vat. ed. princ. partitor, diuidito Bugo 
I. (7. A. p. 1606. Cf. Nonius p, 472, 11 ^partiret pro 
pariiretur.^ p, 475 , 20 d tq, l^oBoru [ legats Vat^ bo- 

BMTum ^¥*''^ Cuiaciana h. boBonini legata e&^ 

pHnc. bonorun Titio legata Scktdiingiue» bonomm ei Is^ 
gaU BSckingius 8 . 10 ligwri VaL 9 dieitiir sanfoL 
appellatur Vat. n. o/f. in umeua epaHm adHdit. Cuiaciana ^ 
ineHnmtis Htterit, ed. prine. 10 iur» ciniH Jegafi potest 

ed* print. 11 lubstantia Vai, IS pliffimn Vai* 
item Heisius (hugo I, C. A. p^ 1606). id .i. Vai. ed^ prme^ 

patissinato consalto . Vat* 14 qua VaL 



64 yiiPiAnixnuiaa— 3« 

28 Ciuitatibus omnibus, quae sub imperio po- 
puliRomauisunt, legari potest: idque a diuoNerua 
iutrodactum, postea a seuatu auctore Adriano di- 
ligentius constitatum est. • 

29 Legatum, quod datum est, adimi potest uel 5 
eodem testamento uel codicellis testamento con- 
firmatisY dum tamen eodem modo adimatur, quo 
modo datum est. 

30 Ad heredem legatarii legatA. non aliter 
transeunt, nisi si iam die legatorum cedente lega- 10 
tarius decesserit. 31 Legatorum, quae pujre uel 
ip, diem certum relicta sunt, dies cedit antiquo 
quldem iure ex' mortis testatoris tempore, per le- 
gem autem Papiam Poppaeam ex apertis tabulis 
testamenti: eorumuero, quaesub ccmditione relicta i& 
sunt, cum conditio extiterit 

32 Lex Falcidia iubet non plus quam do- 
drantem totius patrimonii legari, ut omni modo 
quadrans integer apud heredem remaneat. 



6) deademptione et adquisitione leg«torum M 29-^31 aKit: quibus 
nihil est in Gai iustitutioaibusiquod respondeat. Postremo7| de modo 
leg>atorum ad leg-ero Falcidiam. g^ 32 . 33. Legera f alcidiam ae summa 
in le^tis permissa Gaius quoqae tetigit, sed non eodem ut moaui dis- 
putationis ordine: II 224— 22B. Ceterom Gaius etiam antiuuiornm 
quae' huc pertinerent legum mentionem fecitf h. e. legis XU tabb., 
Fariae, Voconiae, postremo Falcidiae, addlto: 'et hoc iure nunc 
«timur.* Qaare Momnisenns Vlj»iani breuiatorem putat antiquiores il* 
las de summa in legatis penmssa leges, quippe quas abolitas esse 
uideret, sfiio periculo resecuisse: lex Furia quidem testaraejsitaria bis 
sAibi in his excerptjs commemoratur 1 2. XxVin 7{ cuius ineonstan- 
taaei nota non in Vlpianum, sed in eius breuiatorem cadit. 



I popoli Romani Cuiadus in notis (conL l. 26 D, 
XXXVl i). marg.Cuiacianae b. ptoriani Fai. cod. Tilii teste 
Ouiacio Obs. XVII 28. ed. princ. Cf. XX 16 3 Ha- 
driano Bockingiue. Maro» (conl. l. 20 D. XXXIV 5) Cuia^ 
«wt in not. 6 codtcellis Vat. codicillis edd. Cf. II 12 

II .legatarid Vat. 14 papiam popeam ed. princ. 
po*pea. papeam Vat, 15 coadicione Vat. 16 exti- 
terit. Lex edd. cum not. Cuiadi. exteteiit. lex Vai. exti- 
terit, lex ed» princ. 18 legari* Vat. 



VLPI ANI XXIIII 33 T- XXV 6 ,65 

3S Legatorma perperam solci^raQi repetltio 
non est. 

XXV JDE FIDEI COMMISSIS 

1 Fidei comnussim e&t, qaqpL non milibus 
uerbis, sed. precatiue relinquitur, nec ex rigore 
iuris cii^iilis proficiscitur , sed fx uoluntate d^tor 
pelinquentii. 2 Yerba, fidei commissorum . in.usu 
fere hiaec jsuni to>ei committo, peto^ volo dari 
et similia. ' 3 Etiam nutu relinquere fidei com- 

10 missilm in usu i^eceptum est. . 4 Fidei commissum 
irelinquere p6ssunt, q.ui testamentum facera possunt, 
licet non fecerint: nam intestatus quis pioriturus 
fidei commissum relinquer^^ potest. 5 Res per 

fidei commissum relinqui ^QSsiint , quae etiam per 

15damnatiQnem Legari posswt. 6 Pidei commissa 



' C. DE rmSI COMMISSIS. XXV. doc tittilo Vlpianus a oonsilio 
et ordine dis^tttationis Gaia»»e sttbinde deilexit. Ni mirum ille, 
fere eandem uiam ut in legratis persecutus , a fidei commissi definitione 
ac formula usuque exprditur (gg 1.2.3): ac deincejps oronium fi^ei 
comraissovum comnninia cFisputat,' h. e. quis <g 4) quid (§5) cui (g B) 
fidei , w)mmittere poSsit^ deque fidei commissi ac legfati differentiis 



1 sq, repetitio est Cmachis in n&t: {^^ atit ; ,haec senten- 
iia accipienda est de legatis damnaiionis : qtdbus adici pos- 
suni legata inceriis personis soluta . . . aui quod magis esi^ 
negatia ubundat,%. Cf, Gai II 283 ^item [quod] quisque 
ex fidei commisso j^us dehito per errorem soJuerii, r^etere 
poiest: at M qu»d e^ causa falsa per damnationem legaU 
plus debita solutum sii, repeti, non potest^ idem sdlicei iuris 
est d^ eo legato,^ quod non dehittm uel ex hac uel ex ilia 
causa per errorem solutioH fuerit.'* 5 pcatiue Vat, 
relinquetur Vai^ . 6 iuire Vai, trelinquentes^^/. 
S uere hftea $UQt VaL fere. sunt haec €d, princ, 10 in 
usti. Vai. ed. princ, usu Hugo 7. C, A. p. 1607. in usum 
pr&p. Bockingius. Cf. Schillingius Biss. crit. p. 56 fidei 
commissum erf.. princ. fidei comiaso Vat. Cuiaciana b 12 
Foriasse nam et intestatus ed, pHnc. intestatu Vai, in- 
^estato Cuiadana 6, Jtachmannus . q,uisj qu^mi^ls Momm- 
senus 



66 vlpiani XXV 7 — 12 

dftri poBstmt hi«, quibtis legari polest. 7 Latini 
Iiiniaai £dei commissTim capere possunt, licet le- 
gatum caper^ non possint., 8 Fidei commissum 
et ante heredis institutionem , et post mortem he- 
redis, et codicellift etiam mm cd&innatts testamento5 
dhA potest, licel ita legari non possit* 9 Item 
Otaece fidei eommissum s<^i*iptam naiet^ llcet lega- 
tnm Gra^ee scripttim non Uiijeat» 10 Filio, qtii 
in potestate est, seru^ue heredibus instltutis seu 
his legatum sit , patris uel domini fidei cofiamitti lO 
p6test, quamnis ab eo kgari non poesit. 41 Qui 
testamento heres institutus e^t» codicellis etiam non 
confirmatis i^(igari potest^ uel ut hereditatem tdtam 
uel ex parte aliirestituat, quamuis directo heras 
institui ne quidem confirmatiis eodicellis po^sit. 1 2 15 
Fidei t^ommissa non per formulani petimtttr, ut 
legata: sed cognitio est Rpmae quidem consulum 
aut praetoris, qui fidei commisso uocatur, i;n pro- 



^4 7—11) et de petiUone fidei commissi (S 12) quaeqiie non oaleaiit 
idei comrois^a (% 13) exjponit. Gains aatem ab hftredilatibus fidei 
eommissaf iis, de quibus Vlpianus gg 14—16, exorsus (II 246— >259), ad 
sift^^iUaram reram fidei commissa (II 260>— 262) pergpit ac praecipue eam, 
cuios 'VlMuras |>reui in extremo titnlo mentionem facit, fidei commis- 
sariam liberttteai (U 963-^7) eopioaiiU traetat: deaiqme desinit in fidei 
commissornm leg^alorsai^ae diff^rentiis (II 2^ — 289). Praeterea Vlpia- 



1 his qttibus ed, princ, hi qui Fat, his qtii CuiabUma 
b, sed qttihvm legtkri non potest tn mturp, fidei com- 
iniBsa dare possunt hi qui legare posfiuiit €iiit»eit$s in ttoi, 
post legarf (carr. ex l%ari) Vat 5 codioellis iM- 

iaciana 6, codicelU Fat, codicilUs ed. princ, 6 Hcet H» 
ffiisMius, licet Vat. edd* 7 greoe et 8 grec4 yat, 
9. 10 seu hig Vat, Ctdaciana h. sen si his eS. princ, 11 
ligari Vat, 12 . 15 eodicellis Vat. Cutacima i. codiciK 
lis ed. princ, 13 Fortatse uel ddendtimi cf, &ei II 2T3, 
277. Sed uide p, 70, S 14 parte V^tt. directo f^ 
Cuiaciana h, ex directo ed. princ. 17 legata (ctnr, e U^ 
gata) Fat. 16 fidef eomiftso Vai, prSb, Laehmammi 
idem de fidei oomUiitiio conicienB, fidei comttiBsarius ed, 
princ. 



VliPIAKI XXV IS— 14 67 

ttiAeiu xiero prae»idis protiinciae. 13 Poe^ 

HM eMfa uel- ixieeTtae personae n# qttidem fidei 
oommieBa dari pessiiikt, 

14 if ^ni rbgstas est alii restittiere heredita^ 

5tte) lege qmdem Fakidi» loctmi nofk habeate^. 

qnoniain non plus pnta qiiam dodrantem restltiiere 

' rogatua est , ex TrebeUiaiio seiuMg comialtO' restir 
tidt, iit ei et in enm dentaar actioneft, cii] rBatituta 
est hereditasi lege autem Falcidia lateanieniettti^, 

lOquoiiiam plus dodrantem uel etiam totam heredita^ 
tem rQstituiere rogatos sit, ex Pegasiatio senatas 
consuhu restituit^ ut deducta parte quarta ipsi, qui 
scriptus est heres, et in ipBum actiones eonserueur 
tur, is autem, qui' recipit heredrtatem, }«gatarii 

iMis 8«b finem tltiili S H ^ Ga.H> unii«tum fidei comttbsuAi tacitum 
l^uiter perstring^it. Cf. Bockin^ii syst. tab. cam adn. 

1 pfaesidis pronhiciae ^eripH LttChnuavn^ auctore, psi> 
iSbi j^rouineiarii VaU pra*sid«m pr^ninciM^ahi ed4. pra^ 
sidis prouiaciarum praefert Lachmantius» Cf» Qai Ji ZtB 
*fi4ei commUaa uer-o Rovme fu^em aput amsulim uel aput 
eum praetoremy qui praecipue de fldei comn^ssis ius dicity per- 
sequimur: in prouineUs uero apM praeUdem prouinoiae.^ 
Ip^ae Fat, 2 eausa uel SauiHiuit {Hugo J)« eaula «♦« | 
«>»* uel f^at. causa certae uel ed. princ. 4 his Val. 
5 locum ed. princ. inclinaiis litteris Cuiadana h. omisit Vat. 

plus puta ed. princ. plus puta P^at. plus puta. 

Cuiaciana b 7 tribelliano yat. 10 pltts dodraatem 

Kdt. plus qiiam dodra&tem ed. princ. plus dodrante //t^o 
5 praef. Cf. XX^III 7. Hugo (Ciu. Mag. IV 405). Lach- 
mannu». Vid^ L 25 § f D, Vtl 1 'plus preUum soluit.'* 
BriesofHus Parer^» f4 U restituhere Vat. est iSfiN^ 
/. C. A* f. lt07 pecatiauo Vai. i2 cousultu F«f. 
consuKo edd» ut Ouiacius in not. et tn marg. Cuiudanae 
ft, Vat. XL^ed. princ, ipsi ffugo (Ciu. Afag. IV 403). 

ipte Vat. ed, princi IS heres, et Bugo. heres Vat, h«- 
. res berediiatem restituat et ed. prine, Cuiacianab, sed he- 
redhatem restituat inciinatir litteris actionis Vat.- 
*yt deducta parte i|uarta in ipsum actiones confterueutur. 
Othta dnwa. ' Cuiacfua in noi. foet. 14 recipit Veet, 
Cuiaciana b. recepit ed, princ. 

5* 



68 VLiPIANI XXV 15 — XXVI 1 

•loco habeatar.. 15 >Ex PegasiiAno eoiULtuci ''Con- 
mltvi x^stituta hor^ditate eomiftada et inQommoda 
hereditatis eommunicantur inter heredem. et eum, 
'Cui reliquae partes restitotae snnt, interpoaitis sti- 
^itlationibus ad exemplnta partas et pro parte 6ti-5 
pulationuiiu partis autem et pro parte stipulatio- 
aes proprie dicantur, qum de lucro et damno com- 
municando solent inteifioni intar heredem et lega- 
.tarium partiarium, id est cum quo partitus est he- 
rea. 1 6 Si heres damnosam hereditatem dicat, IP 
icogitur a piae^re adire et restituere totam, ita ut 
«i et in eum*^ qui recipit hereditatem, actiones den- 
•tur, proinde atque si ex Trebeltiano sienatus con- 
isultu jrestiiuta fuisset. idque ut ita.fiot, Pegasiano 
senatus consulto cautum est. -15 

■ 17 Si quis in fraudem tacitam fidem adcote- 
modauerit, ut non capienti fidei commissum resti- 
tuat, nec quadrantem eum. deducere senatus cen- 
jsuit, nec caducum uindicare ex eo testamento, si 
diberps habeat. 20 

18 Libertas dajri potest per fidei commissum. 

XXVI DE LBGaTIMIS HEBEDIBVS 
1 LitestatorumingenuoFumhereditates'J>ertinent 

D. DE LEGITIMIS HERfiDrTATIBVS: quo comprehenduntur a) de 
'irentiliciorura hefeditatibus : XXtl; b) DE LIBERTORVM SVCCES- 
-^IONIBVS: XXVII. Cf. SchillingHUS Diss. crit. p. 64. 
, . HEREDIBVS, qnod est in inscriptione tit.,XXv|, a breaiatore<pro- 

I locu yat. pecatiano F^eit. consultu F^at. con- 
40ulto edd. 5 partes & pro partes Vat, 6 partes aut 

et p partes stipulationis ppriae Vat. 9> partiaru Vat. 

II cogitur ffitgo 5 praef, coget" Vat, ei, princ. 
.restituhere Vat, 12 eom] eo Vat.. actionis Vat.. 
.13 ^inde Vai. Cuiadana b. perinde ed. princ. Tribel- 
.liano Va^. consultu VaL consolto edd. 14 peg^aiiano 

Vat. 15 cautum est ed. princ» caut^ Vat, Cmaciagiab. 
•.cauetur prbp. Bockingitis 20 liberos Vat. in litura 
.i^i ex Uberis existat Cm^cius in noiis ,. -23 pefiifteat €ol- 
Jatio. ed. princ, Vlp. pertinet Vat. / . ■ 



VLPIANIXXVI 1 , 69- 

primiim ad suos heredes, id est liberos, qui 
in potestate sm&t, cetero84;[ae, qni in liberotnm looo^ 
sunt:' si sui heredes non suat, ad. consangtiiiteosy 
id est fratres et sorores «x eodem paitre : si nec hi 
5smit, ad reliquos.agnflrtos proximos, id est eogn«-«^ 
tos uirilis sexus per mares descendentes' efasdem 
fami}iae. id enim cautum* est lege duodecim 'ta- 
bularum hac si intestato MOBiTyR , cvi srfs he- 

BSS. KEC BSC|T , A6NATV» PHOXIMVS. FAMILIAIf HA- 
IOBETO. 



fectam, Vlpianas heret^itatibus scripserat, exhibitum in Collatioo^ 
TIT. XVI feE LEGITIMA SVCCESSIONE KAP. IIII. VLPIANVS LIBRO 
SINGVLARI SVB TITVLO DE LEGITIMIS HEREDITATIBVS (Vlpia- 
nus ... titulo om. Virid.): Intestatoram ... HABETO.» Cf. Schil- 
lin^us ■ Diss. crit. p. 15 sq. et p, 4B- sq. 

g 1 Ingenaorumj ^entiliciorum Collatio, quod ab Vlpiano scri- 
ptum excerptor mutauit eod«m cdnstlio, quo conseruata in eodem 
Collationis titulo g 2 Vlpiani uerba (uide XaVi 6), quippe quae ita. de- 
sinerent: nuncneceentllicia inrainusn sunt, extfnxit. Vid» 
de illa permutatione Hag^onem (Ciu. Mag>. VI 498), Lachmannum, ^ni' 
que Mommsenura. 

De g-entiliciorum autem hereditfitibus Vlpianus bipertitf ag^t. 



^ in liberorum f^ai, ed. prvnc. Vlp, Vind, ColL libe-, 
TOTxaii BeroU ColL Cf, Schillingim Diss» criU p, 56. H&mr. 
backius {LeipZp Repert, 1843 111 p, 108) 3 non «int 
Collatio 4 et] aut Vind, ColL patrem BeroL ColL 
5 proximos id est cognatos omisit CoUatio 6 aii'ili 

Vind, ColL matres Vind, ColL eusdem BeroL 

ColL 7 id] his Berol. ed. PiOi, ColL sic Ctdacius 

legem BeroL CoiL 8 hac Colfatio. Vat. Ctdaeiana b Vlp. 
iic ed. princ, ast Ant, Contitts Breu. eoU. uet, L Xll tab, 
fragm. p. 271, at lo. Cannegieterus. Cf, Birksenus (Zfsotf' 
Taf. Fragm. p, 349 sqq.) > intesti^to ' Vat. Cidaciana 
b Vlp, intestatus CoUatio, ed. princ. Vlp. cui suus} 

ouius CoUaiio 9 escit Chafondas Leg. XII Tab, 2S, 

Cuiacius Obs. VII 18* omisit sed lacuna relicia Vat, Vlp, 
est CoUatio, sit ffauboldus Leg. XII Tab, 14 in Prodr. noui 
edit, InsL Cf. 0, Muileri Fesius p. 386 cui suus extabit 
heres, nec ed, princ. cui suus heres nec extabit Cuiacius 
m not, Cuiaciana b familiam Vind, ColL ed, princ, 

Vlp, familia BeroL CoU, familiae Vat, Vlp. habeto 

Fai, edd, Vfp, habeatur codd. edd. CoU, 



76 VLPUHI XXYH— 6 

i 81 defiuieti unQs ait filiag,,.ex »lteco filio 
moitao ttem iiepos niiti^ wl etiam plores^ adomea 
hMuihM pertinBt, nmt nt in eapito. diaidator, led 
in atirpes^ id est nt filins ^solns mediam pactem 
liabeat etnepotes, qnotcpiot smitv altefam dimidiam: 5 
aeqvnm eat enim nepotes i& patris sni locnm snc- 
eadere et eam partem liabere, <|iiam pater eomiaf 
ei niverety habxlnms esset. 

S Quain diu suus lieres speratut beres fierilO 
posse, tam diu locus agnatis non est, uelut si 
uxor defuncti praegnans sit, aut filius aput ho- 
stes sit. 

4 Agnatorum bereditates diuiduntnr in capita: 
uelut si sit fratris filius et alterius fmtris dno plu-> 15 
resue liberi, quotquot sunt ab utraque parte per- 
«onae, tot iinnt portiones, nt fiinguli singulas ca- 
piant. 

5 Si plnres eodem gradu snnt agnati, et qui- 
dam eorum hereditatem ad se pertinere noltierint, 20 
uel ante qnam «dierint decesserint, eorum pars 
adcreseit his, qui adierint. qnodsi nemo eomm 
«dient, ad insequentem gradum ez lege h^i^dttaa 

u{ X) le§ri& XU praecepta proponat §§ 1-^6: fiai iil l<*^iQ. 

1 defnneti imns lo, CtHnu§ieieru8 , Lachmanms. de- 
fnnctus Vat. ed. prme. deftmoti Cuiaciue in noi, defoncte 
Ihiffo 2 et ex Cuiaemg in no^, 2 mortiLO iteoi L&ek- 
mtmnue. mgirtoo iam Finl. ed, prine, ian mortno Cuiaciut 
in not. nepns Fiorf. ^ ged} sed nt ed princ. 4 

stlrpe yat. 6 eqnn Fii/. in p. 8. loeum Suffo 

(jCiu. Mag, IV 4(^, in "p. s. loc(^ Fai: p. «. looo ed. 
ptmc. Cf. Om III 8 *pfaoeba$ nepotee nepieeue. , .m porentii 
md loeum eucoedere.' 7 habete BSokingii epogr, Vatk 

9 here* fieri Vai, 11 pregnans V^t, aput Vat» 
14 neluti ed, princ. frater filins Vat, pluree-uel 
^Vaij 18 sint jSuffo /. C. A. p. 1607 21 adierunt 

Hitgo ihid. 



nm tfansiaittitqr, f wmiam in legiiamft Weditati* 
Yfisk» awdWM WTOi ^8t. 

6 Ad feminas nltva 009i6A99aiBeoraDi gfadnm' 
legitima hereditas Bon pertinet : itaque soror ifatri 

5«ororiiie legitima heres fit. 

7 Ad liberos matris intfistatae hereditas ex 
lege daodecim tabnlamm non pertinebat, quia fe- 
nunae snos heredes non hahent: «ed pestea impe- 
ratocum. Antcmini et CQmniodi oaratione in «enat>a 

lOrecitata id aistum est, ut.sine in manum oonu^- 
tione «latnun legi^imae hereditatQs ad filiojs perti- 
neant, exolu^is oonisangiiineis et reliquis a^a* 
tis. 8 . Intestati fiUi heiredilias ad matrem ex 
lege duodecim tabularum non pertinet: aed si ius 

151iberorum habeat, ingenua trium, libertina quat- 
tuor, legitima heres fit ex senatus <Mmsulto' Ter- 
tuUiano, si tamen ei filio neque suus heres siti 
quine inter suos heredes ad bonorum possessipnem 
a praetore uocatur, neque pater, ad quem lege 

$ 6] Post hanc paragraphutn omisstt ab excerplore Vlpiani uerba, 
qcui9 ColUtio XVI 4. 2 seru«uit, Bo£kin§rio «VMtore add4>Ba« sqnt: 'Si. 
ag^natus defnncti non sit, eadem lex duodecim tabularum 
ffentil6« ad h«reditat&m uocat hit uerbis SI AGNATV8 
NEC ESCIT, GENTILES FAMILIAM HABENTO. Nunc nec 
cpentilicia iura in usu sunt.' In quem locum haec est seripturae 
disereiMintia': eamdem Ber. eandem vind. n,ocant Ber. nooan- 
tnr Vind. si ag*natat Scal. apog-r. in marc-. si rnatus Ber. sie 
natut Vind. aee eseit Charondas Lea^ XlfTab.SSf Cniacins Oba. 
VII IS. neseit Ber. Vind. faminag Vind. babento. 

Nnne] heres hanc libri. habento eorr. Charandas 1. e. nnne 
Oiselius ap. P. Pilhoeum. Cf. Dirksenus 1. e. p. 357 sqq. Sehlllinffius 
BUs. erit. p. 6S^85 in nsus est Vind. Cf. Gai Ifl tT: <Si 

nullus a^natus sit, eadem lex XII tabularuro ^entilet ad 
hereditatena noeat: qai sint autem ^entiles priino com- 
mentario rettulimus: et enm illic admonueri mns. tot«fm 

gentilicium ius in desnetudinem abisse, superuacnnm est 
oc qnoqne loeo de ea re euriosins traetare.' 

2) de senatus consuUis Orphitiano et Tertulliano disserat %% 7.8: 
de qliibqs nihil est apud Gaium: cf. taroen Gai III 24. . . 

3 gradu Fat. 5 sorori uel Fls<. 6 matre inte- 
state rai» 8 jmp. antoniiius f^at. 10 maQitDa Hugo 
2, Tnanu Vai, ed, prmc, Sed vide Bns9fifiinm Parerff' 7$ 
cuentiou^ yai, 14 pertinet paarum conuenire cum p^rtine- 
bat u. 7 ophaiur ffttgo I. C. A. p, IdOT 18 posses- 
sione ^ai. 19 legi ^^' 



72 vLPiANi XXVI 8— xxvni 1 

heireditsB' bx)ii<n^iiiime possesfiio' eum re pertmet, 
neque frater consanguineiis : qaodsi^ soror eonsani'- 
gtiinea sit , rtd ntrasqne pertinere infeetur • here^ 
ditfts. 

XXV^ DB LIBiraSTOBVM SVeCESSiCtiriBVS V£L 5 

.B0M8. 

1 Libertorum iatestatoram heredittbs prtipnm ad 
snt)S heredes pertkiet , delnde ad eos , qnomm li^ 
berti snnt, nelnt patr6nnm, patronatii liberdsae 
patroni. 2 Si sit patronns et altarins patronilO 
filins, ad solum patronum hereditas pertinet. 3 
Item patroni filius patroni nepotibus obstat. 4 Ad 
lib^ros patrbnprum hereditas defuncti pertinet, ita 
ut in' cm)ita, non in stirpes, diuidatur. 

5 tiiegitimae heredit^tis ius, quod ex lege duo- 15 
de^cim tabularum descendit, capitis itiinutione amit^ 

XXVIII DE POSSESSIOKIBVS DANDIS 

1 Bonorum possessio datur aut cbntra tabulas 
testamenti, ant seeundum tabulas, aut intestati. 20 

b) DE LIBERTORVM SVCCESSIONIBVS; XXVIL De hniug ti- 
tuli inscriptione recte olim Schultingius: <de bouis hic non agpitttr ge- 
«enditer: adeoqne illa DE BOniS forte sunt ab illo qui haec excerpsit/ 
Cainft inscriplionis inconimoda deinceps Schillin^us, Lachmannos, de- 
niqae Mommselias sigpBificarant. Apad Gaium nihil est, quod haic ti- 
tttlo respondeat. 

Post S 1 inseri iuhet Mommsenus CoUat. XVI 4, 2, qoem locam nos 
Bcicliingiam secoti ad XXVI 6 ascripsimus. 

g & qui hunc locum obtineat e Gai III 5t perspi^i monet Lachman» 
nQS. Sed cf. Bockinrii syst. tab. cam adn. 

XXVm DE POSSESSIONIBVS DANDIS: XXVII5— XXVIIII. Cf. 
Gai III 18—76. Vide ad tit. XVIIII et XX. Vlpianum de honorum 

11 patru yat. 12 Fortasse alterins patroni nepo- 
tibuB. Of. Gai III 90. Pduli Sent. Rec. III 2^1. L. 23, 
t D: XXXVIII 2 13 pertinet, ita ut lo. Cannegiete- 

rus. ^tinet aut Vat. pertinet ut edd.' 14 stirpe Vat. 

20 seenndnm BhtrOiehe^ (c/", XX 14). ^addit in marg. 
tnanuscr, secundum * marff. Char. a. aduersus Vat. ed, prvtc. 

aut Ouiacius in not. omisit Vat. ed. princ. 



VLPIANI XXVIII 2 — 7 78 

2 Contra tabnlas b<monun poBsesgio datnr li-»^ 
beris emanc^atis testamonto prseteritis, lioet legi'? 

' timo iure non ad eos pertineat faereditas. ' 3 
Bonomm posisess^ contra tabnlas liberis tam natiH 
5ralibus quam adoptiuis datur: sed "naturalibus qui' 
dem eman<5^lpatis , non tatnen et ilils, qui in ado> 
ptiua familia sunt, adoptiuis autem his tantum, qui 
in potestate manserunt; 4 Emancipatis liberis 

ex edieto. datiu* bcmorum possessio, siiparatl sunt 

lOcaaere :foatribus suis, qui iii potestat^ manserunt^ 
bona,'quae moriente patre faabuenQit, se conla-^ 
turos. 

5 Secundum tabulas bonorum possessio datnr 
scriptk beredibus, scilicet si eorum, quibus contra 

15tabulas competit, nemo sit, aut petere nolint. ^6, 
Etiam si iure ciuili non ualeat testamentnm, forte 
quod famil^ae manA^ipatio uel mtncupftio defuit, si 
signatum testamentnm ^it non minus quam septem 
testium ciuium- Roman<»rum signis, bonorum pos- 

20sessio datur. 

7 Ihtestati datur bouorum possessio per septem 
gradus: primo gradu liberis', secundo legitimis be- 

possessionibas scripsisse Schultiogrius arbilratar. Distribuitar argn- 
mentuQi inpartes ^uattuor: a) de possessionibus dandis ex edicto suc- 
cessorio: XxVIII; b) de bonis libertorum possid^ndis ex edicto parlis 
dimidiae et leg& Papia: XXIK; c) de boikis Latinortmv libertorqm; 
d) de bonis eorum qui dediticioraia numero sant. Atqua dnae partes 
postremae mtttilato epitomae exitu ablatae suut. Primam autem par- 
tem, compendiose a Gaio m 26--38 absolutam, nmlto plenius hoc li* 
tulo exDosuit Vlptanus, ita quidem, at 

1) de personis quibus aut contra tabulas (§g 2 — 4), aut secuudum 
tabulas (gg 5.6), aut intestati (88 7— U) bonorum possessio detur, 

2 legitimo iitre Lackr^amus* legitimo F^atw Cniaciana 
b. legitima ed. prhc. 8 non ad eos Vat, Guiadaaa b, 

ad eo8 non ed, prtnc. 4 tam naturalibns quam adoptl- 
nis] Cf. XI 1 ' 9r etiam emancipatis post SdmHmguim 
hf, Cannegieterus 10 fratribus Cuiachts in noi: patribr 

yat, ed* princ, 11 habtterint ffugo L C. A. p. 1607, 
15 nolint ed. princ, hollent Vat, nolit pmp. BSckingius^ 
uoluerit !ffu8iMius 16 testamenio f^a/.' 17 defuit^^i 
Fat, 21 intesti Fa^ 22 secundu F«l. 



74 VLPIANI XXVIII 7 — 11 

redibos, tcrtio ^oxmiA ^^«li», qwfto fatiiliAe 
patvoni,. quialo patrono, ^^9^oiim,itma libw» wl 
parentibus p«troni patroMeuOt se«:to ^o^ axori, 
sepiiiae eognatift mmm mi««oria, qaibiui por legem 
Furiaia pliuj mille aseea cap^re lieet.^ ol si n«iao5 
sit, ad qnem bonoram poasomo pevtinere poseit, 
«ttt sit qnidem, sed ins suum oniiserit) popnlo bo&a^ 
defentntur ex lege lulia Qaduoam. 8 Liberis 
boBomm possessio dator tam his, qui in poiestatem 
usque in mortis tempus fuerunt, qmm emaikcipa^ 10 
tis, item adc^iuis, non tamen etiam in adoptio- 
nem datis. 9 Froximi cognati bonomm possee* 

sioaem accipinnt non solum per feminini soxus per- 
sonasn ougnati, sed etiam agnati oiq^ite diainuti: 
nam Ucet legitimum iu9 agnationis oapitis niinu-I5 
tione amiserint, natura tamen cognati miment. 

10 6onq|um possessio datuv parentibus et liberis 
intra annum, ex quo petere potn^mnt, ceteris intra 
centum dies. 11 Qui omne» intsa id tempus si 

2) de t«mporibas qaibus detar bonoruin pofsessio (SS 10.11) deque 
datae possessionls effeetn (^S 12.13) a^at. 

1 . 2 familiae patroni , qnlnto patrono Cmadus in 
noi. port, famlliae patroni patrono yat familiae: qninto 
patrono ed, princ, 2 item Uberis uel parentibns Busch- 
khts (Studien p, 77). item liberosne f^at, liberiiue ed. prine, 
itetn Uberis parentibnsae Caiadus in not, past, E eod, 
TUii Cuiacius Qhs, XX 34 senientiam iUt refert: 'Rectissime 

Vlpianus lib, Reg., ut in ipso otiginttU fegi, quod esi 

penes lac, TiUma Intestati bon. possessionem dari 

qnarto gradn familiae patroni. Qninto patrono patro- 
naie..item liberis patroni patronaeue, uH quartum et quin- 
tum gra4um uoeatj quam ante ew Insi. lust di^ qimtum et 
sesetum,'' 8 piitroneue Fai^ - uejro f^sft, 5 licet. et 
•i iMHio f^at, Cuiadana h. licet , si n^mo ed, princ, Distin^ 
cti^nm» corr. CuUmus in not, 9 potestate f^at, ed^ prine, 
potestate Charondas II item Vat, adoptionem ed, 
ptine. adoptione f^sU^ Cuiadana d. Sed c/*«- Brissenxus Par- 
erg, 73 12 posieMione Vat, 14 dimiautia f^at^ 
16 amisfSrint f^at. 10 omnis Vatm 



VLPiAni xxvnrii^-sEXvmi i 75 



naobpeiMrHit b^BomiB.lKnsMSfitfnfl&i) mqiieoA -gtt^ 
im ibdmafctitiiv^ peiiBJe atqii« si mpeikirfis non es* 
8«iitt idquo per Mptem gndiis fit . 

18 Bi .qnibiis «xsaeeessorie edi«to 'boBom 

^pawwniio d&iQr» heredea qnidMn nan smit^-aeil tiie' 

Fedla loco eonstiiinaKlw be&efteio p9*Mte>rifl£ iritoo-* 

gm se« ipsi agant^ sen flmn hia«g«lair,fie|}ewA«tio- 

nihns. apas egt, in qvifaui heredes esee faffiuitur. 

i3 Bononm posaesaio; ant eoai tm ^datar, aut 

lOsise re: ciim re^ eiiBi is, qai aeoepit, cmn effeeta 
bona retineat, mne re, 4sam alios inape ciuili e«in« 
cere hereditatem possit: oelnti si snns heres sit, 
intestati bonoram p o si ei i tt o sine te est, quoniam 
snas heres eiiinoere heredHatem inre legidmo 

ISpossit. 

XXVmi DE BONIS LIBERTORVM 

1 Ciuis Bomaiii Uberti hereditatem lex duode- 

eim tabulamm patrono defert, si intestato sine suo 

herede libertus decesserit: ideoque siue testamento 

20facto decedat, licet suus her^ ei non sit, seu in- 

XXVUU DKBQMS UBERTORVM]. H4«« o^t alttr» paps msdiapii- 
tationUj auae e$t de bonoram possessionibus (cf. ad tit. XXVII|. Gai III 
39 — 54), in qaa desinit mutiia epitomae eonditio ; 0I ne hunc qmdem 

1 bonoi-um VaL Cuincuinab, ad bonorum (pQssQSslouem 
a,g. admittitnr) ed. |2rtnc. 2 atq: VaUCmadam 6. «q ed. 
printu [ Buperiorisi KaU 4 edietu ^a<. 9 aut cum re 

datQr^aatreddaC ^«1. C/l XiiKiAflKmnM» l^simtk.V^i. 
oum 18 Ihffa (Ciu. Mn^g. IV iOSy^ ia JK4I, 9i ifk ed. prim- 
^ 13 «9». si •uQ8.h«rQ» ait, intMtaii lu»iior«m] ti aaU9 
heres uiteatati boaMru Vat, CuMUfma ^ si juss h«i(e« 4u- 
testato flii. Boaorfim ad. pruKi. emm dii^neiiQHem cnrr, Cu^ 
toejnc 1m nni, ai auua herea «it iuteetatl, bonorum Qdam$ 
in mL P99K fti «it auus heres iatMtati , boaomm La^dman-^ 
HM. si flit •una heres^ inteatati '{pkouorum .Ruacht^ XZ 
sine re est] lizkerf (^ <•. aine r^e^) Vai. • .quaniaiu (qm) 
Vat. ddMmaiHi b, Maeim in. nfi4, ,poH* otun ed, princ» Cf. 
^XV U. XX U. Lacfmwmm 17 ciues Vai, 



75 •VLPiANi xxvini 1 .% 

tesfcato, et saus heres ei sit, qitain^aatti tt^- natii*- 
ralisy sed ux6r pnta, qaae ih mana foit, nel adopt^' 
nus filius, lex patrono mhil pra^stat. sed ex edicto 
praetoris, seu testato lihertns inori«tnr>, nt aut nihil 
ant minns qnam partem dimidiam^ bonomm patrono 5 
relinquat, contra tahnlas testftmenti^pastis dimidiae 
boiiioram possessio illi datnr, nisi liberhis aliqn»m 
ex naturalibns liberis snocesstrem tibi reMnqsftt: 
sine intestat». decedat et nxoremfforte in mannmuel 
adoptiuum -filinm relinqnat, aeq^ae partis mediiielO 
bonorum possessio contra snos heredes. patarono 
datnr. > 

2 In bonis libertae patrono nihil inris ex- edieto 

datnr.^ itaqn^ seu inte- 

stata moriatur liberta, semper ad eum hereditasld 
pertinet, licet liberi sint libertae, quoniam non 

titahim ad finem perdnetum esse, nel ex maMea extrema senleatia ap- 
paret. Cum enim de iure palroni in bonis liberti {$ 1), libertaeqne 

1 qnamquam scripn, qua F^at, ^uamuis edd. 3 pre- 
stat yat, edictu f^at. 4 seu yat, Cuiaciana b, si 

ed, princ. testato Cuiadus in not. post. testamento Vat. 
Cuiaciana b, testamento facto ed, princ. testamento relicto 
prop, Bockingius ut aut marg, Cuiacianae by Vat. aut 

ut ed, princ. et si aut Cuiadus in not, et aut Cuiacius in 
not. post, 6 dimidia f^at, 9 manum f^ai, ed. princ. 
mann Hugo 2 10 aequae Vat. Cf. Gai III 41 ^siue 
enim faciat testamentum lihertus , hibetur itatestari, ui 
patrono suo partem dinddiam bonorum suorum relinquatj et 
si aut nSdl ana minus quam partem dimidiam reliquertiy da^ 
att pairono coiktra iabulas testamenH partis dmbdiae. honarwm 
possessio: si ueraintestatus moriatur suo herede reHeio ado- 
ptiuo fUUf \aet\ uxare quae in manu ipsius essei. . .datmr aeque 
patrmo aduersus hos suos heredes partis dimidiae bawrum 
possessio* 14 Lacmam indicauit Lackmamius^ quam ex 

parte Me: itaque sine awcter ad testamentum faeiendum 

^ActQB ttt , : Mu intMtata eaplemi, itaqae «ea 

int^stata Vat» Cmaciana b, itaque si intestata ^. princ^ 

' 16 sqq. peftinet, licet 1. s. libertae; qnoniam n. ». 

8. h. matri , ut obfitent patrono. Lex Papia Poppaea po- 



• t 



YliPIANI XXYI2U 3 — 6 77 

mai »m heredes matri, ut obsleut patroao^ 3 
Iiex P»pia Foppaea postea libertas ^uattaor iibe- 
riQirQiin iiure tntela patronoram Ifteraait, et cuiBvin* 
tnleiit (iau) possejeas sine auctoiitate patroxMirain 

• 5 testari, prospexi^, ut pro namero liberomm libertae 
saperstitiim airilis pars patrono debeatar. 4 Li- 
beri patroni airilis sQxas eadem iara in bonis li- 
bertoram parentam saoram habent, qaae et ipse 
patronas: 5 feminae aero ex lege quidem duo- 

10 dechn tabala^am perinde ias habent, atqae masculi 
patronoram liberi: contra tabalas autem testament! 
liberti aat ab intestato contra saos heredes non 
natarales bonoram possessfo eis non competit: sed 
si ias triam liberoram.habaerant, etiam haec iara 

15 ex lege Papia Poppaea nanciflcailtar. 6 Patro- 
nae in bonis .libertorom illad ias tantam habebant, 
qaod lex daodecim tabalarara introdaxit : sed postea 

(% 2.3), porro de iare liberoruiA patroni tam masculorum ($ 4) qua^ 
feminanixu (§ 5), denique de'iiire patronae (%% 6.7) in bomfi liberto- 

stea Lachmannus conl, Gai III 43, |»tinet. Licet 1. s. liber- 
tae qm n. s. s. h. taatri obstit (, obstat ed. princ.) patrono. 
Liex (patrono lex ed, princ,) papia popea postea (popea. 
IpQstea ed. princ. ) Vat. ed. prtnc. pertinet : nam Ucet 1. 
8. libertae, quoniam n. s. s. h. matri, non obstant patro- 
noJ Iten Papia Popoea, om. postea, Cuiacius in not. ei nisi 
quod licet enim {ae seruaio postea) Husehkius (Beitr. x, 
Krit. d. Gaius p. 56). Foriasse pertinet: nec licet 1. s. li- 
bertae, quoniam n. s. s. h. matri, obsistit patroao. Lex 
P. P. postea 4 ea f^at, 6 superstitum ed. priac, 

subprestitu Vat. CuiaeiaBa b 9 Huc paragraphi signum^ 
guod erat u. 11, transposuit Hugo 1, C. A. p. 1607 ii- 
minae Vai, 11 testamento Vat, 13 naturalis Vat: 

ed. princ., quod esse acc. plur, monuit Cuiacius in notis . 
14 habuerint Hugo L C. A. p. 1607 hac P^at, 15 

popea Vat, ed. princ. patronae in /o* Cannegieterus, 

patemae ex Vat. patronae ex ed. princ. 16 babebant 
ffugo I, C. A. p. 1607, habeant Vat. Cuiaeiana b. habent 
€d. princ. Cf, Gai III 49 ^paironae olim ante legem Papiam 
hoc solum ius habebant in bonis Hbertorum.^ 



78 



YLPIJ^I XXY Iin 6 . 7 



lex Fapia patronM ingeatiae dnobfM UbLertt lioiio-' 
ratae, libeartitiae tvibns, id iati* dedit, ^mod p«^ 
tronuB habet ex ei&tto. 7 Iteitt ififeiittae tmm 
Uberoram iiore heaoratae eadem lex id ius dedit^ 
qnod ipsi patrono t^biitt. • « * * « 5 



KXPLicirr • 

rmn «eisset; relScmim erat, tit eiisih de |»ctroiiae Hberoram ittre, stn^ 
ei ttiriTis sbkms sine ieoHBlM tuat , dietereCUr : quoide uide Qm III 53. 

Desiderantnr aulem praeterea, ut ad tit. XXVllI monui, duae par- 
tes postreDiiae cft^tit de t«ik&raiA potMSSienibitt , quae Mttt tfe l^U 
Latinorum Ubertoram et de eorum^bouis qui dediticiorum numero sunt : 
atqtte de per uniuersitatem ad<iuisitioaibtn caput tertitim, quod est tde 
bonorum emptiouibus» Cf. «d tit. XX, De m^ partibus perditie cf< 
Gai m hh-Wf. 

1 patronae ingenuae eti. prhte. Cuiaciana b. sed inge- 
ntfae bwHn, lUt, patronae f^ai, ing^niuie ptftronae Bitmt'' 
Mt^Unts, Gf^ ChU L infra c... ' 3 iden iurui sme id ii|i 
prop. Bockmgius 3 edictum Vat, it^m Vai. m- 
l^nuae Gos^enus %n Gai l, c. ingenui Fat. liberis inge- 
xraae ed, princ, 5 ip«i patronx» {sie) Vat. ipai patrono 
ed, princ. ipsi patronae Cuiacitts tn not. ipsa patrono G6- 
schenus in ed. 2 Gai III 50: ^[sed postea lex Fapia] duo- 
hus iliberis honoraiae iiigenuae patronaey liberHnae tribus, 
eadem fere iura dedit, guae ex edicto praetoris patr&ni 
Tiabent: trium uero liberorum iure honoratae ingenuae patro^ 
nae ea iura dedit, quae per eandem legem patrono data 
sunt: libertinae auiem patronae non idem iuris 
praestititJ* 



.^«■•^MhMMl*^ 



COLLAT. TIT. II. DE ATfiOCI INIVRIA 

KaP. II. VLPIAKVS LtSRO SINGyLARI REGV- 
liARVM SVB TITVLO DE HriVkllS. 

Iniuria , si quidem atrox , id est grauis reruiu, 

5Aon sine iudicis arbitrSo aestimatur. Atroeem aii- 

tem aestii^are solere; praetorem , adque collegi ex 

facto , ut puta si tierberatus uel uulneratus <)^uis 

fuerit. ET RELIQVA. 

X.. 25 B. DJE OBLIGATTONIBVS ET ACTIOOTByS 
10 XLIV 7 

VLPIAirVd LIBRO SINGVLARI REGVLARVM. Actio- 

num genera sunt duo , in rem , quae dicitur uindi- 
catio, et in personam, quae condictio appellatur. 

D£ 1141VRII5] Haec «iii» particula r«ttiiit • tertio D£ R£SVS 
traetatv, qiii est de obii eationi bucv Vide od tit. XVUIl. €f« 
Gai III 220—225: unde Collationis 'et reliqua' possis supplere 
i$22b)i 'uel ex loco, uelut si c ui in theatro aut in roro 
iniu^i» facta sit:. uel ex person'a, uelnt si mag-isiratus 
iniuriam passus fuerit, uel senatorilSus ab humili per. 
solift facta sit iniuria. ' 

D£ ACTIOIUBVS] Vlptanus ne tertiam quidem. Institutionum par- 
tem quae est D£ ACTIONIBVS intactam in hoc regrularum UbellO reli- 

2 singalari regularum PWioeus. regularis BeroL sin- 
gulorum (om. sub titulo) f^ind, Regularum singulari lo, 
Camegieterus Ylpianus. . . .titulo omisii Verc. 4 iniu> 
rias Vind. grauis rerum ed. princ, graui rerum Berol. 
grauis est Vind. Verc, De usu eius genetim cf. Rudim. 
Jnst. gramm. II p. 73 sq. Stailb. 5 iudici arbytrio 

Vind, extimatur Berol, Verc' 6 estimare Berol. ex- 
tiaaai'e Verc, pretorem Bert>l. adque Berol. idque 

Pithoeus, Vind. Verc. atque ed. princ, coUegi ex 

Berol. eollegit. Et Vind. colligit ex Verc. colligi ex ed. 
princ. 7 uerberatur Verc. uel] aut Vind, quis 

M. ed. princ. 



80 VLPIANI LIB. RE0. SINO. FSAGM. 

In rem actio est , per quam rem nostram , quae ab 
alio possidetur, petimus: et semper aduersus eum 
est, qui rem possidet. In personam actio est , qua 
cum eo agimus, qui obligatus est nobis ad facien- 
dum aliquid uel dandum : et semper aduersus eun- 5 
dem locum habet. 

1 Actionum autem quaedam ex contractu, 
quaedam ex facto, quaedam in factum sunt. Ex 
contractu actio est, quotiens quis sui lucri causa 
cum aliquo contrahit, ueluti emendo uendendo, 10 
loeajido conducendo, et ceteris similibus. Ex facto 
actio est, quotiens ex eo teneri quis incipit^ quod 
ipse admisit, uel uti furtum uel iniuriam commisit, 
uel damnum dedit. ' In factum actio dicitur', qua- 
lis est exempli gratia actio, quae datiir patrono 15 
aduersus libertum, a quo contra edictum praetoris 
in ius uocatus est. 

. 2 Qmnes autem actiones aut ciuiles dicuntur, 
aut honorariae. 

querat: cui quidem Gaius lotum commentarium quartum dicauit. Restat 
auteiQ hoc frarmento de actionibus nihilnisi actionum diuisiones ac 
definitiones. CT. Gai IV 1^9. 

7 actiones Hal. 8 ex peccato Hal. 9.12 quo- 
ties HoX, 9 caiissa Hal, 11 ex facto autem Vulg, 
«X peccato autem Hdl, 13 ueluti si Hal. Vulg, 

commiserit . . dederit Hal. Vulg. 



/ 



DOMlTn VLPIANI 



INSTITVTIONVM 



RELIQVIAE 



6 



LIBER PRIMVS 



ItiTi operam datarum prius nosse opbrtet, unde 

- nomen iuris descendat. est autem a iustitia appel- 
latum: nam, ut eleganter Celsus definit, ius est ars 
5 boni et aequi» 1 Cuius . merito ^uis n^s sacer- 
dotes appellet : iuslitiam namque colimus et boni et 
aequi notitiam profitemur, aequum ab iniquo sepa- 
rantes, licitum ab illicito discementes, bonos non 
solum metu poenanun, uerum etlam praemiorum 

lOqtioque exhortatione efficere cupientes, ueram nisi 
fallor philosophiam, non simulatam affectantes. 2 
Huius studii duae sunt positionesj publicum et pri- 
uatum. publicum ius est, quod ad statum rei >Ho- 
manae spectat, priuatum, quod ad singulorum uti- 

15litatem: sunt enim q^aedam publice utilia, quae- 
dam priuatim: publicum ius in sacris, in sacerdo- 
tibus, in magistratibus constitit : priuatum ius triper- 
titum est:. collectum etenim est ex naturalibus 
praeceptis aut gentium aut cinilibus. 3 lus na- 

20tarale est, quod natura omnia animalia docuit; nam 
ius istiid non humani generis proprium, sed omnium 
animalium, quae in terra, quae in .mari nascuntur^ 

Liber I. I L. 1 D. de iustitia et iure I 1 ' Vlpianus libro prim& 
Institutionum: luri' e. q. s. Hoc fragmentum ex ipso principio libri 
desum ■ ' ■ ' • '^- •• "- 

iuris 
exemplifl 
XV 378) 

• 

3 autem ins uulg. 11 adfectantes Haloandriha 

15 Qtilitatem pertinet uulg, 17 consistit Hal, 18 &^m 
Hal, 21 non solum uulg. 22 quae in terra, qnae in 
coelo, quae in mari uulg, qnae terra marique HaU 

6* 




84 VLPIANI IN8T. BEL. II — 3 

• » 

auiam quoque commune est: hinc descendit maris 
atque feminae coniunctio, quam nos matrimonium 
appellamus, hinc liberorum procreatio, hinc educa- 
tio: uidemus etenim cetera quoque animalia, feras 
etiam, istius iuris peritia censeri. 4 lus gentium 5 
est, quo gentes humanae utuntur: quod a naturali 
recedere facile intellegere licet, quia illud omni- 
bus animalibus, hoc solis hominibus inter se com- 
mune sit. 

n 10 

Matiu missiones quoque iurb gentium sunt. 
est autem manu missio de manu missio; id est da- 
tio libertatis: nam quam diu quis in seruitute est, 
manui et potestati suppositus est: manu missus li- 
beratur potestate. quae res a iure gentium origi- 15 
nem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi 
nascerentur, nec esset nota manu missio, cum ser- 
uitus esset incognita, sed postea quam iure gen- 
tium seruitus inuasit, secutum est beneficium manu 
missionis: et cum uno naturali nomine homines20 
appellaremur, iure gentium tria genera esse coe< 
perunt: liberi et his contrarium serui et tertium ge- 
nus liberti, id est hi, qui desierant esse serui. 

in 

» » » arbitrariam explicantur aut per sponsio- 25 

II L« 4,D. «te institiit et inre I 1 'Vlpianiu libro primo Institn- 
tionnm . . . ' 

ni E laciniis Vindbbonensibns. Hunc his fragmentis locum Momm- 
senns nindicanit. Idem rationem qua et hic interdlcta tang«t Vlpianus 
«t infra fr. VII redeat ad interdicta explicnit. • 

2 coniagatio nti^. 4 fwas etiam bestias %adg, 
5 peritia] 'AUas: perita. * Gothofredus in not 7 inde 

licet facile inteUigere ffal. 9 est ffal, 12 missio id est 
ondsit HaH, 13 libertatis onmit Hal. 14 et manomis- 
sofl Hal, 21 appeliarentur Hal, hominom genera Hal. 

22 his} iis Hal. 23 libertini Hal. id est hi onA- 
sitHaL 25 Restitutoria atque exhLbitoria xnterdicta aat 



VLPIANI INST. BEL. I 3—5' 8t 

Bem: semper prc^ibitoria uero per sponsionem ex- 
plieantnr. Restitutorio nel exhibitorio interdicto 
reddito, siqutdem arbitrum postulauerit is, cum quo 
agitur, formulam accipit arbitrariam, per quam ar- 
5biter « « « 

IV 

Precarium est, quod precibus petenti utendum 
conceditur tam diu, quam diu is, qui concessit, pa- 
titur. quod genus liberalitatis ex iure gentium de- 

lOscendit. et distat a donatione eo, quod qui donat, 
sic dat, ne recipiat: at qui precario concedit, sic 
dat, quasi ttinc recepturus,*cum sibi libuerit preca- 
rium soluere. et est simile commodato : nam et qui 
commodat rem, sic commodat, ut non faciat rem 

15 accipientis, sed ut ei uti re commodata permittat. 

V 

Locatum qjioque et conductum ius gentium 



IV L. 1 0. de precario. XLUI 26 (25 Hal.) ' Vlpianus libro primi) 
Institutionum. Precarium ... permittat.' (lib. pr. Inst. 6m. 
Hal.) Lacin. Vindob. 'i re commodata permittat.' Quod fru- 
stulum conuenire accurate cum Dig*. 1. c. uerbis postremis Endlicherus 
perspexit. 

V E laciniis Vindobouensibus. 



per formalam (arbitrariam) praemUtU post alU}S BockingUts 
conl, Gai IV 141 ^ex prohibitoriis interdictis semper per spofi" 
sUmem agi solet: ex restitutorUs uero uel exfUbitoriis modo per 
sponsUmem, modo per formiUam agitur, quae arbitraria wotalur^ 
1 prohibitoria uero semper uel semper nero prohibito- 
ria Sauinius (Zeitschr. f. gesch, R. W. IX 6), Cf. Budorf^ 
/tiis ihid. p. 27 2 ReBtitntorio] Cf. Oai IV (141): 162. 

163 ^igiitr [cum] restitutorium uel exhibitorium Uaerdietum 
reddUur . . . si arbitrunt postulauerit is , cwn quo agitur, acci- 
pU f&mudam, quae appellaiur arbUraria: nam iudicis arbitrio 
si quid restitui uel exhiberi debeat, id sine poena exhibet uel 
restituU, et ita absoluitur.* 3 reddicto cod., corr, End- 

Udherus 11 at omisU Hal, 12 siVi Flor. 17 

Locatum] Cf. Gai III 142 



86 VLPIANI INST. RBL. 15 — 7 

induxit. ham ex quo coepimus possessidues pro-' 
prias et res habere, et locandi ius nancti sumtts» 
et conducendi res alienas : et is qui conduxit, iure 
gentium tenetur ad mercedem ex « « « 

VI 5 

« « « reddis quae accepisti, sed aliam pecuniam 
eiusdem quantitatis. Mutuae autem dari possunt 
res non aliae, quam quae pondere numero mensura 
continentur. 

Depositi quoque utilitatem ius gentium prodi-lO 
dit, ut i^^uiuis custodiendam rem suam animalem 
uel « « « 

VII 

« « » inu adipiscendae quam recipe- 

randae possessionis , qualia sunt interdicta qvem 15 
FVNDVM et QVAM HEREDiTATEM. nam si fundum 
uel hereditatem ab aliquo petam*, nec is defendat, 
cogitur ad me transferre possessionem , siue num- 
quam possedi, siue ante possedi, deinde amisi 
possessionem. 20 

VI VII E laciniis Vindob. 

\ 

4 ex conducto ei qui locauit supplet B6ckin§iu8. ex- 
solaendam uel ex c.onducto solaendam Rudorffim 6 red- 
disj Cf. Gai III 96. f^lpianum de differentia inter creditum 
et mutui dationem egisse Bdckingiu$ opinatur conL L. 2 pr. 
SS 1-^3 D. deR. C. XII 1 12 ' Fortasse iequebatur: 
(mobUem) qaae anima caret, alicai traderet/ JSockingius. 
uel inanimem Sauinius 14 tam adipiscendae Endlicherus. 
Sunt etiam interdicta daplicia tam Rudorf/ius conl. L, 2 
S * D.-de interdictis XLIII 1 15 qaem fandam] Cf. 

Fragm. Fat. $ P2. Vide Rudorfftum 17 nec is defendat 
Mommsemis. n his defendat cod, nec lis defendatar Ru 
dorffhis. neqae is {siue is se) defendat Puchta - 18 co- 
gif T cod. co^itar is ^u^o.cogitar statim Bockingius 20 
possessionemj Cf. GailV 143. 147. 148 

/ 



VLPIAKI IKST. BEL. I 8—10 Sf^ 

VIII 
« » * paratam est interdictnm, aelut cui ini « « « 

IX 

lus oiuile est, quod neque in totum a naturali 

5uel gentium recedit nec per omnia ei seiruit: ita- 

que cum aliquid addimus uel detrahimus iuri com* 

miini, ius proprium id est ciuile efficimus. 1 Hoc 

igitur ius nostrum constat aut ex scripto aut sine 

< scripto, ut apud Graecos T^N NOMiiN 01 MEN 

lOErrPA*OI, OI AE ATPA^OL 



Quod principi ^placuit, legis habet uigorem, ut- 

pote cum lege regia, quae de imperio eius lata est, 

' populus ei et in eum omne suum imperium et po- 

15 testatem conferat. 2 Quodcumque igitur impera* 

tor per epistulam et subscriptionem statuit uel co- 

gnoscens decreuit uel de plano interlocutus est uel 

^dicto praecepit, legem esse constat: haec sunt,^ 

quas uolgo constitutiones appellamus. 3 Plane 

20 ex )iis quaedam sunt personales, nec ad exem- 

pltim trahuntur : nam quae princeps alicui ob me- 

rita indulsit uel si quam poenam irrogauit uel si 

cui sine exemplo subuenit, personam non egre^ 

ditiur. 



VIII E laciniis Vindob. . "^ 

IX L. 6 D. de iustitia et iure I 1 'Vlpianas libro primo Instita- 
tionum . . / 

X L. 1 D. de constitutionibtts principum I 4 'Vlpianus libTo 
primo Institutionura . . .' 



2 comparatnm Endlicherus cuius initiuin est Blu-^ 

miu8 4 naturali iure uulg» 5 neq: ffal. 15 con- 
tuUt uulg» 16 epistolam BaL 18 hae uulg, 19 con- 
stitutiones uulgo Hal, 20 quae nec HtU, 21 quae] 
quod ffal, ahQUi Fior, 



08 VliPUin INST. BBL. I 11 . 12. 

XI 

Nam ciuium Bomanorum quidam stmt palxes 
familiarum^ alii filii familiarum, quaedam matres 
familiarum, quaedam filiae familiarum. patres fa- 
miliarum sunt, qui sunt suae potestatis, siue pube-6 
res siue impuberes : simili modo matres familiarum. 
filii familiamm et filiae, quae sunt in aliena po- 
testate: nam qui ex me et uxore mea nascitur, in 
mea potestate est: item qui ex fllio meo et uxore 
eius nascitur, id est nepos meus et neptis, aequelO 
in mea sunt potestate: et pronepos et proneptis et 
deinceps ceteri. 

xn 

Tribus modis uxor habebatur, usu, farreo, 
co^mptione : sed farreatio solis ponti&cibus canue- 15 
niebat. Quae autem in manum per coemptionem 
conuenerant, eae matres familias uocabantur, qua.e 
uero ttsu uel farreo, mii^ime. Co^mptio uero cer- 
tis. sollemnitatibus peragebatur, et sese in coemendo 
in uicem interrogabant, uir ita^ an sibi mulier ma-20 
ter familias esse uellet: illa respondebat uelle* 
item mulier interrogabat, an uir sibi pater familias 
esse uellet: ille respondebat uelle. Itaque mulier 
uiri conueniebat in manum, et uocabantur hae nu- 

XI L. 4 D. de his qai sai ael alieui iaris sant I 6 'Vlpianus libro 
primo Institationam. ..' Haec qaae deinceps seqauntor fra^menta, de 
inre sant qaod ad personas pertinet: patres et filii famiharam (XI). 
naptiarum ritas (XII). dos (XlII). hostis et postliminiam .(XIV). 

XII Boetl\ias in Cic. Top. II f, 299 Bait. *Tribus enim modis uxor 
. . . loco filiae. Qaam sollemnitatem in suis institutis Vlpianus 
exponit,' 

3 alii filii familiarum '^postea addUa per antig. libra- 
rium^ in Flor. alii] qtiidam Hal, 5 suae potestatis 
siint Hal. 6 et matres Hdl. 7 fiMi uero et filiae fa- 
miliarnm qni Hal, 8 nascontar HaL 9 potestate 

m^^a sunt HaU 10 nascitnr omisU Hal. 14.18 farreo 
Miru. Sangall. duo, farre uel farreatione edd, aUq, ueU' 
15 fanreatio Eins, Sangall, alt, confarreatio edd. 



VLPIANI INST. KEL. I l!>— 14, IM , 89 

ptiae per coemptionem , et erat mulier mater fami- 
lias, Hixo loco filiae. 

xni 

Facere posse maritus etiam id uidetur, quod a 
5muliere eonsequi potest, scilicet si iam ei aliquid 
absit, quod pro muliere aliquid expendit uel man- 
dato eius praestitit. ceterum si nondum ei ab^t, 
ut puta sub condicione est obligatus, nondum ui* 
detur facere posse. 

10 XIV 

Hostes jsunt, quibus bellum publice pojpulus 
Bomanus decreuit, uel ipsi populo Komano: ceteri 
latrunculi uel praedones appellantur. ■ et ideo qm 
a latronibus captus est, seruus latronum, non est, 
15nec postliminium illi necessaxium «st: ab bostibn^ 
autem captus, ut puta a Germanis et Partbis, et 
seruus est bostium et postliminio statum pristinum 
reouperat. 

LIBER SECVNDVS 
I 

20 Totum autem ius cpnstitit aut in adquirendo 

aut in conseruando aut in minuendo : aut enim boc 

Xm L. 28 I). sol. matrim. dos quem admodum petattir XXIV 3 
'Vlpiarius libro primo Institutionum. . .' (Vlpianus rel. om. Hai.) 

XIV L. 24 D. de captiuis et de postlim. et redempt. ab host. 
XLIX 15 'Vlpianus libro primo Institutionum . . .' (Vlpianus rel. om. 
Hal.) 

Liber II.' I L. 41 D. de leg'. et sctis et long*. consuet. I 3 'VI- 
pianus libro II Institutionum . . .* In codd. quibvsd. hunc locum e I 
Institutionum libro laudari Heimbachius testatur (I«iBipz. Hepert. 
1835 VI n. 2563) Sumptum autem hoc fragmentum ex prooemio eius 
parti3> quae est de rebus. 

6 aliquid] uel ffah mandata ffal, 8 si sub Bal, 
tadg, obligatus est HaU 12 ceteri nero todg. 

16 aatem om. Hal, ut om, uulg, a <m, HaL sea Par- 
this Hal, 18 recaperat pristinum Hal, ^ 20 consistit Hal. 



96 VLPIANl INST. RBL. 11 1 — ^3 

agitor, quem admodam quid coiusque fiat, .aiit 
quem admodum quis rem uel ius suum conseruet, 
aut quomodo alieuet aut amittat. 

II 

Seruitutes rusticorum praediorum sunt hae^ iter, 5 
actus, uia, aquae ductus. iter est ius eundi ambu- 
landi homini, non etiam iumentum lagendi. actus 
est ius agendi u^l iumentum uel uehieulum : itaque 
qui iter habet, actum non habet: qui actum habet, 
et iter habet, etiam sine iumento. uia est ius eundi 10 
et agendi et ambulandi : nam et iter et actum in se 
uia continet. aquae ductus est ius aquanv ducendi 
per fundUm alienum. 1 In rusticis computanda 

sunt aquae haustus, pecoris ad aquam adpulsus, 
ius pascendi, calcis coquendae, harenae fodien- 15 
dae. 2 Traditio plane et patientia seruitutium 

inducet officium praetoris. 

in 

Aedificia urbana quidem praedia appellamus. 
ceterum etsi in uilla aedificia sint, aeque seruitu>20 
tes urbanorum praediorum constitui possunt. 1 

Ideo autem hae seruitutes praediorum appellantur, 
quohianl sine praediis constitui non possunt: nemo 

II L. 1 D. de seruitatibus praediorum rustieorum Vni 3 ' Vlpianus 
libro secundo Institutionum. . .' £t hoc et proxtmum de seruitutibus 
frag-mentum aS ius de rebus pertinent. 

III L. 1 D. commun. praed. tam urW qnam rust. VTII 4 ' Vlpianus 
libro secundo Institutionum...' 

2 rem sn&m jffal, 5 praediorum rasticomm ffal, 
7 bominis Ilal, uulg. agendi] uel uehiculum add. uulg. 

8 itaque] ita Ifal. 10 et om. uulg. etiam] eoque 
uti potest et uulg. eundi] uehendi Gothofredus in noL 

11 et se Flor. , ma> alt. corr. 12 aquae ducendae 

Hal. wtlg» 13 in praediis rusticis 'ffal. uulg, 14 etia 
Bxmtlfal. austus Flor. ' 15 arenae Hal. 16.17 

seruitutum inducit Hal. 20 sunt utdg. 



VLPIANI INST. BEL. II 3 — 6 91 

enim potest seruitntem adquirere liel urbani nel 
rustici praedii, nisi qui habet praedium. 

IV 

Ab intestato quoque hereditas defertur aut per ius 

5 ciuile aut per praetoris beneficium : per ius ciuile 

suis heredibus uel liberis, qui in potestate fuerunt, 

filio, iiliae et deinceps qui in loQum defuncti pa- 

rentis , qui ex eodem nati sunt , succedunt. 

V 

10 1 Post suos ab intestato legitimi admittuntur 

primum consanguinei. hi sunt frater et soror, qui 
in eiusdem potestatem patris fuerunt, etsi ex jii- 
uersis matribus nati sunt. 2 Consanguineos et 

adoptio facit et adrogatio et causae probatio et in 

15manum conuentio. 

VI 

1 Et consanguinei . legitimi uocantur. hi sunt 

IV Coll. leg. Mos. et Rom. Tit. XVI Kap. V 'idem' (h. e. Vlpia- 
nas de quo Kap. IV. item Berol.) 'ab intestato institutionam. Ab in- 
testato* e. q. 8. (Hb. II Institutionamsah titalo de succes- 
sionibus ab intestato Pithoeus.) Id non dubium, quin hae quae 
deinceps sequuntur de iure hereditario reliquiae (IV— Vlll) ad alterum 
Institutionum librum pertineant. Quibus accedunt de fidei commissis et 
de mortis caasa donationibus frustula duo (IX. X). 

V Ibid. Kap. VI Mdem eodem libro...' (item Berol. libet 
Vind.) 

VI Ihid. Kap. VII <Idem eodem libro...* (itera Berol. liber 
Vind.) 

1 praedinm] nec qaisqaam seruitatem debere , ni^i qoi 
habet praedlam add, uutg, 4 ad V^ind. differtur 

rind. 6 fuerint Fwrf. , 7 fiUo Scaliger. filii Vind. (Be- 
roL) 8 qai] oam aliis qui Schultingius 10 taos Vind, 
corr. duos legitim^ Berol, legitime Vind, < 11 primi 
Vind, hi prop, Bockingius conl. fr, VI, om* BeroL Vind. 
ii Pithoeus fratres Berol. 12 potestatem Berol. Vind, 
potestate Pithoeus patres Berol, patris potestate prop* 
Bockingius faerint Vind, 15 mana Berol, 17 et con- 
' sangakiei Vind, & consangoineis BeroL a oonsanguineis 
(t. e, post consanguineos) Pitkoeus, ex consang^ineis ed, 
Heidelh. 



92 VLPIANI IKST. BEL. Ud — 6 

agnati, qni nos per patris cognationjem contingont, 
uirilis sexus: nam sciendum feminis ultra consan- 
guineas liereditates legitimas non deferri. 2 Suis 
praetor solet emancipato^ liberos itemque ciuitate 
donatos coniungere, data bonoirum possessione, sic5 
tamen, ut bona, si quae propria habent, his qui in 
potestate manserunt, conferant: nam aequissimum 
putauit ' neque eos bonis patemis carere per hoc, 
quod non sunt in potestate, neque praecipua bona 
propria habere, cum partem sint ablaturi suis he-10 
redibus. 

vn 

1 Post agnatos praetor uocat cognatos : cognati 
autem sunt, qui nos per patrem aut matrem contin- 
gunt : post cognatos uirum et uxorem. 2 Et haec 15 
si qui decessit, non fuit libertinus uel stifpis liber- 
tinae: ceterum si libertinus est uel libertina,' ad 
patronum eius legitima hereditas patronamue lege 
duode<^im tabularum defertur. 

Vm 20 

1 Post familiam patroni uocat praetor patronum 

VII Ibid. Kap. VIII 'Idem libro qni snpra de sais heredibas: Post' 
e. q. 8. (item Berol. A sais heredibus post Pithoeas. de sais 
heredibus deleri iubet Schuitingias. qui supra sub titulo de 
suis et lesritimis heredibus. Post^Iuhmii ed.) 

VIII Ibid. Kap. VIIII 'Idem eodem libro...' (item Berol.) 

1 non Ftnd, 2 niris JSerQl. uirili f^ind. 4 praeter 
yind. aolei om, f^ind, & mancipatns^ero/. idemqae 
Vind, 4.5 ciuitatem donatus BeroU Vind, 5 posses- 
siones hic Berol, possessiones. Explioit Vind, qtd hic desimt» 
In Vercellensiy cwus finis est Tii, XVIKap.IIIiS, mfdl est A^ 
rtoft fraffmentonan 6 sit qna Berol. sua qnae SeaUger 

7 conferat Berol, 9 qnod prop, Bockingius, qui 

Berol, qnia Pitkoeus precipna bonam Berol. 10 

hoc I redibns Berol. 13 agnatos Beroi, consanguineos 

Pithoeus 14 patrem ant eidt Cuiaeius 17 ad omisit 

Berol, 18 patronane legem Berol, 19 defertnr 

Cuiaems, refertnr Berol, 21 patroni] liberti com. Pi- 

tkoeus 



VLPIANI INST. REL. II 8 — 10 93 

et patronam, item liberos et parentes patroni, pa- 
tronae , deinde uirum et uxorem , mox cognatos patro* 
ni et patronae. 2 Quodsi is qui decessit, liber 
fuit absque remancipatione manu missus, lex qui- 

5dem duodecim tabularum manu missori legitimam 
hereditatem detulit, sed praetor aequitate motus 
decem personas cog^atorum ei praetulit has, pa- 
trem, matrem, filium, filiam, auum, auiam, nepo- 
tem, neptem, fratrem, sororem, ne quis occasione 

10 iipris sanguinis necessitudinem uince^et. 3^ Sed 
imperator noster in hereditatibus, quae ab intestato 
deferuntur, eas solaeS personas uoluit admitti, qui- 
bus decimae immunitatem ipse tribuit. 

IX 

15 Etiam hoc modo gvpio pes, ofto des, credo 
TE DATVRVM fidei commissum est. 



aut aetate fessus. 

IX L. 115 (112 Hal.) D. de le^atis et fideioommissis I. XXX 'VI. 
pianus libro sccundo Institutlpnufii . . .* (Vlpianus rel. om. Hal.) 

X L. 5 D. de mortis causa donat. et eapionib. XXXIX 6 'Vlpianus 
libro seci^ndolnstitutionum ...* (Vlpianus rel. om. Hal.) Quod 
fragpmentum uel e tali enunciati forma sumpium: mortis causd 
donare potest aut ... aut aetate fessus. In Dieestis haec 
uerba non accurate g-rammaticae rationi accommodata suiit. Praecedunt 
«nim haec: 'Paulus . . . Mortis causa donare licet non tan* 
tura infirmae ualetudinis causa: sed periculi etiam...aut 
nan igationis iueundae. Gaius...aut per insidiosa loca 
1 tqrus. Vlpianus . . . aut aetate fessus. Paulus . . . haec 
«nim omnia instans periculum demonstraut.* 

1 idem Berol, 2.3 mox . . patronae: deinde . . uzo- 
rem transponi mbet Cuiadus 3 libero BeroL 4 abs- 
qne remancipatione SchulHngius, & remancipationem BeroU 
ex remancipatione Pithoeus. eitra remancipationeqi prop. 
Bockingius 5 manu missoris Berol, 8 anum] auid 

BeroL nepote Berol, 9 qccansionem BeroL 13 

decimae] oicesimae Cuiacius inmunitate Berol. 15 

cupio ut des, opto ut des ffaL 



INDEX 



ab herede ilhal ienatus 11 4 

a b d i c a r e tatela XI 17 abdic^uerit 

se tuteU XI 17 
testamentis abolitis XX 2 
lex. . .. ahrogratnr 1 3 
abstinerese a parentis hereditate 

XXU 24 abstinendi potestas non 

datur XXII 24 
in a h u 8 u continentur XXIV 27 
auctoritatem accommodare XI 26 

fidem aceommodauerit XXV 17 
actionem (rei uxoriae) VI 6 rerum 

. . amotarura actione tenehitur VII 2 

ei et in eum dentur actiones XXV 

14 ipsi . . . et in ipsum actiones 

conseruentur XXv 14 ficticiis 

actionibus XXVIU 12 
actus XIX 1 
adcrescit socio I IS cf. XXIV 12 

XXVI 5 scriptis heredibus ad- 

crescunt XXU 17 
addicit praetor XIX 10 addicentis 

XIX 9 
dominii adeptio XIX 8 
adg^nascitur suus heres . . ad- 

g-nascendo XXIII 3 
ius adg-nationis XXVUI 9 te- 

stamentum adg-natione rumpunt 

XXII 18 cf. XXIU 2 
adgnatus proximus XXVI 1 ad- 

fnati XI 3. 4 plures eodem gra- 
u ... ad^^nati XXVI 5 adghati 
capite diminuti XXVIU 9 adgna- 
torum XII 2 adg-natorum heredi- 
tates XXVI 4 adguatos proximos 
XXVI 1 ad adgnatos XI 8 con- 
sauguineis et reliquis adgnatis 
XXVI 7 
lihertas . . adimi . . potest II 12 
dominia adipiscimur XIX 8 
adire hereditatem I 21. 22 here- 
ditas . . adeatur . . . adita fuerit 
XIX 12 13 
idiudicatione XIX 2. 16 
adiudicauerit XIX 16 
pater adiuncta filiae pecsona VI 6 
adoptare possunt spadones et 
caelibes VIII 6 adoptare non 
. possunt- feminae VIII 8> adoptare 
in locum nepotis VIII 7 adgpnasci- 



tur suus heres . . adoptanda 

XXUl 3 
DE ADOPTIONIBVS VIU ia 

adoptionem datis XXVUI 8 adop- 

tione XI 13 
adoptiua familia XXVIII 3 adop- 

tiui liberi VUI 1 cf. XXVUI 3 
dominia . . adpraehendimus- 

XIX 7 
nobis adquirit XIX .21 'adquirit 

ei XIX 20 nobis adquirunt XIX 

19 dominia nobis adquiruntnr 

XIX 2 adquiritur nobis per jeas- 

personas XIX 18 
DE DOMINIIS ET ADOVlgl> 

TIONIBVS RERVM XVIUI 
adrog-^itio VIII 2 
feminae non adrogantur VIII 5 
in potestate . . adrog-atoris VIU8 
in adulterio depraehensam XUI2 
dos aduenticiaVl3 
aedificio ni 1 
lex Aelia Sentia I 11. (12). 14. 

VII 4 

f>er aes et libram XX 2 
ege . . a g* e r e XI 24 lege . . ag-ant 

XI 27 nihil egisse I 18 
rem mancipi alieneut XI 27 

alienetnr ab herede U 3 
al i e n a t i rerum nec mancipi XIX 

7 species alienationis XIX 3 alie- 

natione XI 27 
a I i e n u s XXU 10 alieni serui XI 27 

alieno negotio XX 6 alieno seraa 

n 11 
alio familiam emente XX 6 
amitara V 6 
res a m o u e r i t VII 2 rernm amota- 

rum VII 2 res amotas VI 9 
anniculo III 3 
a n n u a ... a die VI 8 
uacatio . . anni XIV continuatio- 

nem possessionis anni XIX 8 in- 

tra annum XXVIII 10*anno pos- 

sessus I 16 finitos annos aVI 

1 sex annis militauerit Jll 5 cf. 6 
anticedenti numero I 24 
ius antiquum I 21 IVS ANTI- 

QVVM IN CADVCIS XVUI iure 

antiquo 1 21 seruato iure anti. 



iin>Ex 



95 



quo XVII 2 antiqao quidem iare 

XXIV 31 
diai A n 1 o i n i VIII 5 imperatoris 

AntoniniXVII2 Antonini et Com- 

modi oratione XXVI 7 
Apollinem Didymaenm XXII 6 
manu miituntar apad mag-istratara 

I 7 apud consiliam causa probata 

I 12 caasam apat cOnsiliam pro- 

baaerit I 13 
aqua et igni interdictam X 3 cf. 

XI 12 
«quaeductas XIX 1 
sao arbitrio XXII 12 
arrogatio (uid. adr.) 
artem ludicram fecerit XIII 1. 2 
ex « ss • fit heres XXII 34 plus raille 
. asses XXVIII 7 mille ' assium le- 

iratura I 2 
lex AtiliaXI 18 
tutores AtiUanos XI 18 
auctionem rerum hereditariarum 

XXII 26 
in rera suam aactor XI 24 sctum 

. . auctore d. AdrianofactumIII3. 

XXIV 28 
aactoritas tutoris XI 26. 27 aac> 

toritatem inlerponunt XI 25 auc- 

toritatem accomniodare XI 26 sine 

auctoritate patronorura XXIX-d 
diuus Augrustus XX 10 
anus paternus VI 2 post raortem 

aui A 2 morlis aui tempore X 2 

beneficio principali III 1. 2 bene-' 
ficio praetoris XXVIII 12 

bestiarum numero XIX 1 cum 
bestiis depug>narent I 11 

uacatio .. biennii XIV per con- 
tinuationem possessionis . . bien- 
nii XIX 8 

bima . . a die VI 8 

popalo -b ona deferuntur XX VIII 7 
bonoram possessio XXVIII 1, 
sgq, XXIX 1. 5 bona .. se con- 
lataros XXVIII 4 in bonis . . ser- 
uum habet I 16 cf. XIX 20 cui 
bonis interdictura est XII 2 XX 
13 DE BONIS LIBERTORVM 
XXIX 

eado uelati ceciderit ab aliqoo 
XVIl 1 

leg-e lulia cadocaria XXVIII 7 

dos caduca XVI 4 cadncafit XXIV 
12. 13 caducam facit I 21 adquiri- 
tur . . caducum XIX 17 cadacum 
uindicare XXV 17 DE CADVCIS 

' XVII IVS ANTIQVVM IN CA- 

aovcis xvm 



D£ CAELIBE XIII caelibi XVII 
1 in persoua caelibis XXII 8 

Caelestem Salinensem XXII 6 

calatis comitiis XX 2 

scto Caluitiano XVI 3 

cameli XIX 1 

lex Fusia Caninia I 24 

DE SOLIDI CAPACITATE XVI 

leg«tnm ..caperel 2 decimam 
capere XV 1 capece usora fruc- 
tum XV 3 capere hereditateni 
XXn 3 iore cinlli capere XVII 1 
nihil inter se capiant XVI 2 plus 
ceperit I 2 capito XXIV 3 non ca- 
pientis pars XXIV 12. 13 raana 
capi possout XIX 6 uirgine» Ve- 
stae capinntur X 5 ad capiendas 
hereditates XVI 4 captas ab ho- 
stibus X 4 

liberura caput XI 5 capitis dimi- 
nutio XI 9. 10. 11. 12. 13 capitis 
roinutione XXVII 5. XXVai » 
capite rainutusXI 7 capiCe dimi- 
nutus XXIII 4. XXVIII 9 in ca- 
pita diuidatnr XXVI 2 ef. 4 in 
capita non in stirpes diuidatnr 
XXVII 4 

Caelestem Sali nensem Carthariui 

XXII 6 > 
CassianiXI28 

peculio , quod iu castris adqui- 
siuit XX 10 in castris mortuus 

XXIII 10 

hoc caso I 21 quo casu XXIV 25 

cauere . . se conlaturos XXVIII 
4 lex cauet I 25 leg-e caatu^i est 
I 12. m 3 

catisa probata ftierit I 12 causam 
. . probau^rit 1 13 causara probare 
III 3 ualere eius caasara I 21 
poeiiae caasa I 11 ex insta causa 
XIX 7 falsa causa XXIV 19 in 
eadera causa perraanserit XXII 
13 in ea causa sit, ut I 14 extra 
has . . causas XIX 21 ex oranibus 
causis adqoirit XIX 20 

caationibus interpositisXXIV27 

in iure cedit dorainus XIX JO cf. 
XI 6 is qui cessit XIX 14 tutela 
porro cesserit XI 7 in iure ce- 
dentis XIX 9 cui ceditur XIX 10 
in iure cessus I 16 quasi . . in 
iure cessae essent Xlx 15 in inre 
cedi . . . possont XIX 11 

censum profitebantur I 8 manu 
missi . . censu I 6 censu raanu 
mittebantur I 8 lustrali censu I 8 

intra dies c e ntam XVU 1 ef. XXII 
33 

hereditalem . . c er no XXII 28 cer- 
nere XXII 5. 28 cernendo fit hjere» 



96 



INDEX 



XXU 2&. 30 cernftndo saperior 
inferiorem exdudit XXII 34 

certis uerbis XIX 3 

cessicius tutor XI 7 eessicia tu> 
telaXI7. 8 

in iure cessio XIX 9 in iure ees- 
none XIX 2 

cibaria dat XXn 26 

ciuilibus uerbis XXV 1 

ciuis Romanus I 12. 14. 16 X 3 
XX 14 XXII 3 nullius cerlae ciui- 
tatis ciuis XX 14 cinis Rpmani 
liberti XXIX 1 qaasi ciui Romano 
VII 4 ciuem Romaniwi I 18 X 3 
ciuem Romanam VII 4 ciues Ro«- 
mani I 5. 6. 13« cinium Romano- 
rum XXVIII 6 inter ciues Roma- 
nos I 8 

ciuitas Romana VII 4 ciaitatem 
Romanam III 2 si in ciuitate de- 
cessisset XXIU 5 ciuitatibus . . 
nuae sub imperio populi Romani 
snnt XXIV 28 

lex Claudia XI 8 

scto Claudiano XI 11 Claudiano 
scto XVI 3 

diui Claudi UI 6 

lato clauo « . honoretur VII 1 

codicellis testam. confirmatis II 
12 XXIV 29 codicellis etiam non 
confirmatis XXV 8. 11 ne ouidem 
eonfirmati» codicellis XX V 11 

coemptionatore XI 6 

cog-natione iunctus VI 2 seruilis 
cog^natio XII 3 

c o g- n a to s ex transuerso f radn V 6 
cogruatos uirilis sexus XXVI 1 a 
patre cog^nati uirilis sexus XI 4 
cognati . . usque .ad sextum 
rradum XVI 1 proximi cognati 
XXVIII 7. 9 per feminini sexus 
personam cognati XXVIH 9 na- 
tura cognati XXVHI 9 cognatis 
mann missoris XXVIII 7 ex eo- 
irnatis meis qui nunc sunt XXIV 18 

co^nitio XXV 12 

cohercendi heredis causa XXIV 
17 

inter eoheredes XIX 16 

Latinos colonarios XIX 4 

calatis comitiis XX 2 

commercinm XIX 4. 5 

communis filius XV 2 filium • . 
eommunem XVI 1« communem 
Bemum I 18 commani diuidando 
XIX 16 

bonorum possessio .. competit 
XXVIirs cf. XXIX 5 

Sretii computatio II 11 
ies compatantnr XXII 32 
lex . . manumittere concedit 124 



legritime co n c i p i a n t tt r V 10 aulgo 

concepti V 7 
eonc.eptionis tempore discepta- 

tur V 10 
non concurreate altero XXIV 12 
concursu pptes fiebant XXIV 12 
pendet eonaitio 112 conditio ex- 

5Ieta n 5 com conditio extiterit 
LXIV 31 disparis conditionis per* 

sonas VII 4 conditiotii pareat II 

5 libertatis condition^m U 3 sub 

conditione II 1 sub hac conditione 

. . si II 4 sub conditione relicta 

XXIV 31 
couiunctim res lerata XXIV 12. 

13 
coniug-es XV 3 
conubium V 2. 3. 4. 5. 6 conu- 

bio interueniente V 8 
frater consang>aineas XXVI 8 

soror consangninea XXVI 8 ultra 

consang-aineonunjpradam XXVI 6 

adconsanjgpuineosXXVll exclosis 

consangtiineis XXVI 7 
tacitus codsensus populi I 4 
per conse^uentiam XI 8 
apud c o n s 1 1 i u m I 12. 13 in con- 

faiiium . . adhibentar I 18« sine 

consilio 1 12 certam . . consilium 

XXU4 
poenam cbnstituit I 2 diuas 

Marcus constitdit XXU 34 
ex coostitutione diui Antonini 

VUI 5 ex constitutione iropera- 

toris Antonini XVII 2 principali- 

bus constitationibus VU 1 con- 

stitutionibus principum XXII 6 
consnlem I 7 cognitio est con- 

sulum XXV 12 
meutis nostrae . . cont«statio 

XX 1 
c o n t i n e r i poudere, numero, meA- 

sara VI 8 XXIV 7 in abusa con- 

tinentur XXIV 27 
per continuat ionem possessio- 

nis XIX 8 
continna cretio XXU 31 
in contubernio alieni serui mo- 

rari XI 27 
conue<nitur in.manum IX in ma- 

num conueniendo XXIU 3 
inmauum conuentione XI13sine 

in manum connentione XXVI 7 
ex lege Cornelia XXUI 5 
res corporales transeunt XIX 45 
c or p or e qnaestum facientem-XUI 2 
in frandem creditoris I 15 cre- 

ditoribus defuncti . . obliiratas 

XIX 14 
cretio XXII 27 cretio continaa 

XXII 31 cretio aulgaris XXII 31 



INDBX 



97 



intra - diem eretionis XXII 30 
^ nerba cretionis dioere XXII 
^ si sapersint dies cretionie 
XXII 30 qui uul^arem cretionem 
hlibet XXfl 32 qai continaam cre- 
tiooem habet XaII 32 snb imper • 
fectam cretionem XXII 34 cam 
cretione heres institatus XXII 25. 
30'sine cretione (heres institutos) 
XXU 25. 29 
iu curatione esse XII 2 
DE CVRATORIBVS XII 
in . . custodiam coniecti I 11 

iudicio pablicot damnat<am XIII 
2 a senatu damnatam XIII 2 

damnas esto XXIV 4. 5 

per damnationem leg^amusXXIV 
2. 4 cf. 8. 9 optimum ius lerati 
per damnationem est XXIV lu 

damnosam hereditatem XXV 16 

datiui tutores XI 14 

debitores defuneti XIX 14 

debita . . pereunt XIX 14 

decim I 24. IH 6. XXIV 17 

DE DECIMIS XV 

dediticlorum numero 1 5. 11 VII 
4. XX 14. XXII 2 dediticius I 14 

sab certa demonstrati^neXXlV 
18 falsa demonstratio XXIV 19 

denuntiante domino XI 11 

«um besliis depugnarent I 11 

lex . . derogratur I 3 

ex legpe aliqua desceudunt XI 3 
ius Quod ex legpe . . descendit 
XXVlI 5 per uirilem sexum de- 
scendentes XI 4 

dos deterior futnra est VI 15 de> 
terioris parentis conditionem se> 
qui V 8 

deos heredes instituere XXII 6 

ilttniues Diales X 5 

I^ianam Efesiam XXII 6 

dos dicitur VI 1 

ApoIIiuem Didymaeum XXII 6 

4ies legati cedit XXIV 23 lega- 
torura . . dies cedit XXIV31 post 
nominum diem XV 2 die leg-a- 
torum cedente XXIV 30 dies . • 
compntantiir XXII 32 diebus cen- 
tum proximis XXII 27 

de potestate dimissus X 2 

direeto liber esse iussus II 8 et di- 
recto . . et per fidei commisvum 117 

disceptatur V 10 

disiunetim (res Urata) XXIV 

- 12. 13 

male dissipant bona XII 3 

in capita diuidatur XXVI 2 
XXVII 4 diuiduntur in capita 
XXVI 4 



diuortio facto VI 6 post dioor- 
tium VI 7 a diuortio XIV dhiorti 
eausa VII 1 • 

diuus Augnistus XX 10 diuus Mar- 
cus XXn 34 diui Claudi UI 6 
dino Hadriano III 3 diuo Nerua 
XXIV 28 

do leeo XXIV 3. 12. 19 dos . . da- 
tur VI 1 

dodrantem XXIV 32 

domestiei testes XX 3 

D£ DOMINIIS XIX 

dominus II 11 domini uoluntate 
I 12 dominum I 13 domino I 14 
a domino 111 seruus sine domino 
I 19 itb proprietatis domino I 19 
denuntiante domino XI 11 iussu 
dominorum I 8 unus ex dominis 
I 18 

domu XX 6 

si plus donatum sit I 1 propter 
res donatas VI 9 

DE IVRE DONATIONVM^n 

DE DOTIBVS VI dotem capere 
XV 3 dos caduca erit XVI 4 

d u c e r e (uxorem) V 6 ducere le- 
nam XIU 2 

lex duodecim tabularum I 9 II 4 
XI XI 3. 14 XU 1. 2 XIX 17 
XXVI 1. 7. 8 XXVII 5 XXIX 
1. 5. 6 

edicto diui Claudi lU 6 ex edicto 

XXVUI 4 XXIX 2. 6 ex succes- 

sorio edicto XXVUI 12 ex edicto 

praetoris XXIX 1 
e a i t i o ni s (tempore disceptator) 

V 10 
Dianam Efesiam XXII 6 
cum effectu XXin 6 XXVUI 13 
legtitarii eleetio XXIV 14 here- 

^is electio XXIV 14, 
hominem optato, eleffito XXIV14 
elefantiTCIX 1 
emancipatos liberos XXII 23 li- 

beris emancipatis XXVUI 2 
emancipatione X 1 
seruum .emerit I 16. familiam 

emente XX 4. 6 
emptoris I 16 eraptori 11 4 fami- 

liae eraptor XX 2 sq(|. 
uulg-o quaesitos . . enixa III 1 
e q u i t e s Romani I 13« 
equo publico . . honoretur VU 1 
ereptorium XIX 17 
euincere hereditatem XXVIII 13 
ex c e p ti s quibusdam coa:nalis 1 1 
excluditnr (heres) XXII 34 
nominatira — inter ceteros e x h e r e - 

dari XXII 20 exheredafi&XXU^l 

XXm 8 exheredandi XXII 14. 22 



98 



INDEX 



• xheres XXU 27 
eonditio expleta il 5 
exting^aitur libertas II 11 tutela 

exting-uitar XI 7 
extraneus heres XXII 25 extranei 

serno II 10 extraneo H 6 extraneis 

XXIII 7 extraneis (heredibus) 

XXU 17 



heredem facio XXI lex . . facit I 

9. 11. 14 
testamenti factio XX 2 testamenti 

factionem XI 16 
utendi fraendi . . f a c u 1 1 a s XXIV 26 
lex Falcidia XXlV 32 XXV 14 
falsa demonstratio XXIV 19 falsa 

causa XXIV 19 
f-amiliae herciscnndae XIX 16 
familiae emptor XX 2. 3. 5. 7. 8 
familiae mancipatio XX 3. 9 fa- 
miliam habeto XXVI 1 adoptiua 
familia XXVIU 3 
f amosam . . uxorem XVI 2 
farreo contienitur in manum IX 
femina XX 7 feminae VIII 5. 
8« XX 15 XXIX 5 f. testamenla 
facere possunt XX 15 f. tutela li- 
berantur XI 28« f. suos heredes 
non habent XXVI 7 feminis XIV 
feijuinis tam inpuberibus quam 
pnb. XI 1 
lex .. fertur I 3 
ficticils aclionibus XXVIU 12 
tacitam f i d e m accommodauerit 
XXV 17 bona fide possidemus 
XIX 21 fidei committo here- 
dis . . ut II 7 cf. XXV 2 cuius 
fidei committi potest ad rem aliq. 

Eraestandam II 9 fidei commissa 
erediUs XXU 5 directo . . . et per 
fidei commissum II 7 per 
fidei commissum data II 8. 10. 
11 fidei commissa XVU 3 XXIV 
1 DE FIDEI COMMISSIS XXV 
fidei commissarius) XXV 12 
i^iduciarius tutor XI 5 
filia XXII 17 filiam XXIV 17. 18 
(patri) filius testis esse non 
^ebet XX 5 filius familiae testa- 
mentum facere non potest XX 10 
filius familiae miles aX 10 filiui 
neq. heres instit.utU8 neq. nomi- 
natim exheredatus XXU 16 si de- 
functi unus sii filius XXVI 2 
filius aput hostes sit XXVI 3 in- 
testati lilii hereditas XXVI 8 pu- 
pillo patroni filioXl22 ouattuor- 
decimannorum fiiium XVI 1« qui 
filium non habet VIII 7 ceteri 
liberi praeter filium X 1 filio fa- 



^' 



miliam emente XX 4 filii familiae 
VUI 3 filii fratris XI 4 

f i n i u m reg^undorum XIX 16 
'in potestate . . finnt V 7 

fisco uindicantur XVU 2 

flamines Diales X 5 

per formulam familiae herciscan- 
dae XIX 16 per formulam finianv 
reg^undorum AlX 16 per formulani 
communi diuidundo XIX 16 per 
formulam petantur XXV 12 

frater consang^uiueas XXVI 8 fra.- 
tres . . ex eodem patre XXVI 1 f ra- 
tres XI 4 ei^ duobus fratribus XX 5- 

in fraudem I 15 XXV 17 

dos fructuosior VI 17 

ex fruetibus iubetur redder» 
VI 13 

fundus XIX 1 fundum .. do leg-o* 

XXIV 19 

fnngi dos qoae semel functa est 

' VI 11 

ad funu^s meum XXIV 18 

lex Furia testamentaria I 2 per 

leKem Furiam XXVIU 7 lex Fusia^ 

Caninia I 24 
furiosus XX 7. 13 furiosi ta- 

toris XI 21 furiosum XU 2 

Herculem Gaditanum XXII 6 

Mattem in Gallia XXII 6 

qui g-enerare possit Xi 28 qui 

g:enerare non possunt VIII 6 
pro herede g-erit XXII 26 pro he- 
rede g-esserit XXII 34 pro he- 
rede gerendo XXII 25. 34 
sequens g^-radus admittitur XXVIII 
11 usque ad sextum gpradum XVI 
1 nsque ad tertium gpradom XVIII 
ad insequentem g-radura XXVI 5 
ullra cortsang^uineorum gradum 
XXVI 6 ex transuerso gpradu V 6 
primo gpradu ... secundo gradn 
uel sequentibus heredes scripli 
XXII S^ plures eodem gpradu . . 
adg-nati XX VI 5 g^radus cog-nato- 
rum V6 intestati datur b. p. per 
septem p^radus XXVlII 7 
Graece hdei commi^sum scriptum 

XXV 9 legatum Graece, scriptum 
XXV 9. 

diuo Hadriano lU 3 anctore A- 

driano XXIV 28 
familiae herciscundae XIX 16 
Herculem Gaditanum XXII 6 
auctiouera rerum hereditaria* 

rum XXU 26 rebus hereditariis 

XXU 26 seruis hereditariis XXII26 
hereditas in iure cediturXIX12 

leg-itima hereditas XXVI6 here- 



INOEX 



99 



dilM . . noa pertinebat XXVI 
7 hereditas non tran&mittitur 
XXVi 5 hereditas caduca facta 
XVII 3 fidei contmisHa herediias 
XXII 5 libertorum intestatoriun 
hereditas XXVII 1 commoda et 
iucommoda hereditatis XXV 15 
hereditatem adeo cernoque XXII 

28 ad hereditatem adeundam XI 
22 hereditatem . . adeuntes XIX 19 
caperehereditatem XXII 3(heredi* 
Utem) adire XXII 29 hereditatem 
partito XXIV 25 restituere here- 
ditatem XXV 14 recipit heredita- 
tem XXV 14 damnosam heredi- 
tatem XXV 16 euincere heredita- 
tero XXVIII 13 ciuis Romani li- 
berti hereditatem XXIX 1 absti- 
nere se a parentis hereditate XXII 
24 excluditur ab hereditate XXII 

29 iu hereditate (tem) remauebat 
XXIV 13 adrnatornm hereditates 
diuiduntur XXVI 4 ad capiendas 
hereditates XVI 4 

heres I 14 liber et heres fit I 14 
heres institutus 1 14 primus heres 

I 21 ex testamento heres factus 
XII 3 ex parte heres scriptus 
XVII 1 testamento heres scriptas 
XIX 13 heres fit . . heres leffiti- 
mus XIX 14 permanet heresXlX 
14 QV£M ADMODVM H£R£S 
INSTITVl D£BEAT XXI adyna- 
scitur suus heres XXIII 3 nemo 
extiterit heresx XXIU 4 iure heres 
sit XXIII 6 heres meus damnas 
esto XXIV 4. 5 heres scriptus 
XXIV 24 si heres damnosam here- 
ditatem dicat XXV 16 post mor- 
tem heredis aut ante institutio- 
nem heredis I 20 seruus heredis 
n 2 fidei committo heredis mei 

II 7 seruo . . heredis aut 'Ieg>>ita- 
rii II 10 heredis electio XXlV 14 
ab heredis herede XXIV 16 
cohercendi heredis causa XXIV 
17 in potestate . . scripti he- 
redis XXlV' 23 heredis loco 
constitauntur XXVIII 12 heredi 
II 4 XXIV 22 per heredem factum 
sit II 5 apud heredem remaneat 

' XXIV 32 ab herede abalienatns 
II 4 alienetur ab herede II 3 
ab herede lee^itimo XIX 13 QVI 
HEREDES INSTITVl POSSVNT 

XXII liberi heredesque esse inssi 
I 14 legatarii patres heredes 
fiunt I 21 heredes non extiterint 

XXIII 7 heredes facti XXIII 7 
heredes esse fingpuntur XXVIII 12 
inter medias heredumffinstitutio- 



nes 1 21 heredes snbstituere XXIII 
7 DE LEGITIMIS HEREDIB VS 
XXVI unus ex heredibus I 22 
heredibus . . institatis XVIII 
hominem Stichum XXIV 12 ho- 
minem eptato XXIV 14 hominem 
dare XXIV 14 
honorarii (curatores) XII 1 
honore honoretur VII 1 duobus 
(tribufi) liberis honoratae XXIX 6 
triuro liberorum iure honoratae 
XXIX 7 
horcinus .. libertus II 8 
seruns hostium X 4 aput hostes 
est X 4. XXVI 3 reuersus . . ab 
hostibns X 4 ab hostibas captus 
X 4. XXUI 5 

Mineruam Iliensem XXII 6 
per mancipationem imairinariam 

XX 2 ' 
(res) immobiles XIX 6 
nullo inre impediente I 6 
imperatiue XXIV 1 
imperatoris Antonini XVII 2 
ab imperatore III 2 imperatorum 
Antonini et Commodi XXVI 7 
snh imperio populi Romani XXIV 

28 
ius Quiritium impetrauerit III 2 
inaug-urantnr X 5 
incensus .. uenierit XI 11 
de statu suo incertus XX 11 in- 
certa persona heres instilui non 
potest XXII 4 incertum corpus 
' aXII 5 incertae personae leg-ari 
non potest XXIV 18 incertae per- 
sonae ne quidem fidei comm. dari 
possunt^XXV 13 
incestum matrimonium V 7 
testamentum ..infirmatur XXIII 1 
V leg-atum infirmatur XXIV 19 
ingpenuus XII 3 ing-enua XXVI 8 
patronae ing-enuae XXIX 6 ia- 
(jpenuae tritlm liberorum iare ho- 
noratae XXIX 7 intestatorum in- 
g-enuorum XXVI 1 infirenais XII 3 
\npar matrimonium AVl 4 
in rem .. inpenderit VII 3 
inpensae- necessariae - utiles- uo- 
luptuosae VI 14 retentiones . . 
propter inpensas VI 9 
iupubes.. facere testam. non potest 
XX 12 inpuberi filio XXIII 9 
inpuberes VIII 5 inpuberibus 
XXIU 7 
in ir r i t u m fit testamentum XXIII 4 
heredem institno XXI heres in- 
stitulus I 14 heredes . . instituti 
XXII 33 heredibus . . institutis 
XVIII QVEM ADMODVMHERES 

7* 



100 



INDBX 



INSTITVl D£B£AT XXI QVI 
H£R£D£S INSTirvI POSSVNT 

xxn 

non consistit (heredis) institutio 
XXII 12 «nte institationem tiere- 
dis I 20 inter medias herednm 

' institutiones I 21 

eni aqaa et irni interdicitur XI 
' 12 interdietam est XII 2 XX 13. 
interdictam sit X 3 

anctoritatem interponunt XI- 25 
stipulationes . . solent interponi 
XXV 15 

lere . . Falcidia interaenien te 

XXV 14 , 

intestati XXVIII 1 intestati filii 

XXVI 8 intestati datar bonorum 
possessio XX VIII 7 intestato XXV 
4 XXVI 1 XXIX 1 ab intesUtoXII 

.8 XXIX &intestatoram in^ennorum 
XXVI 1 libertotTun intestatorum 

xxvn 1 

in Italico solo XIX 1 

iter XIX 1 

iteratione III 1. 4 

lex . . iubet I 12. 24 II 4 scto 
Calaitiano iubetur XVI 4 

si iudex . . adiadicauerit XIX 16 

ittdicium animi XX 12 iudicio 
publico damnatam.Xin 2 

lex lulia caduearia XX VIII 7 lex 
Ittlia XIV leremluIiamPapiamq. 
Poppaeam XVI 2 propter leeem 
Ittliam XXII 3 le^ Inlia et Titia 
XI 18 lege lulia de maritandis 
ordinibus XI 20 lere lulia Xin 1 

lex lunia XI 19 lere luuia XX 
14 XXII 3 ex leare lunia I 10 
XXII 19 

Latinas Innianus XX 8. 14 XXII 
8 Latinum lunianum XI 16 Lati- 
no luniano XVII 1 Latini luuiaui 
I 5 

Juppiier louem Tarpeium XXII 6 

ius antiquum 121 QVI HABEANT 
IVS ANTIQVVM IN CADVCIS 
XVIII iure antiquo ualet 1 21 serua- 
to iure antiquo XVII 2 iure ciuili 
XVII 1 XXn 19. 23. 24 XXIII 6. 
XXIV 11« XXVIII 6. 13 ex ri^re 
iuris ciuilis XXV 1 iuris ciuilis 
ratio XXIV 16 D£ IVRE DQNA- 
TIONVM VII legitimae heredito. 
tis ius XXVII 5 optimum ius le- 
ffati XXIV 11« ius liberornm XVI 
la ius liberorum . . inrenna triuiA 
libertina quattuor XxVI 8 qoitt- 
tuor liberorum iure XXIX 3 ius 
trium liberorum XXIX 6 iure 
postliminii X 4 XXIII 5 iura 
praediorum XIX 1 iure praetorio 



XXII 24 ius Qairitium III 1. 2. 
3 XVU 1 ex iure Quiritium I 16. 
23 III 4 XI 19 XIX.20 XXIV 7. 
lla emendi ueudundiq. in uicem 
ius XIX 5 solidi capiendi ius XVI 
1« testamenti faciendi . . ius XX 
16 contra iuris rerulam XXIII 10 
Bui iuris fit X 1 DE HIS QVI SVI 
IVRISSVNTIV iussuum omiserit 
XXVIU7 nuUo iure inpediente 16 
ipso iure 1 10 inre factum XXIII 1 
proprio inre XXIII 7 optimo iure 
XXIV 11« lepitimoiareXXVUU. 
13 in iure cessus 1 16 in iore eessio 
XIX 9 

iussu dominorum I 8 

ittste manttmissus III 4 

insta libertas I 23 iusta de causa 
XI 23 ex iusta causa XIX 7 iusto 
pretio U 11 

Latinitatem conseqaitur XXU 8 
Latinus I 12 lU 2 XI 16 XVU 1 
XXII 3 Latini (Latinae) inpa- 
beris XI 19 quasi Latino . . nupta 
VU 4 Latinum 1 16 Latini I 10 
Latinos colonarios XIX 4 DE LA- 
TINIS ill conubium . . cum Latinis 
V 4 Latinus lanianiM XX 8. 14 
XXII 3 Utino Inniano XVU 1 
Latinum luniannm XI 16 Latini 
luniani I 5 XXV '7 Latinos In- 
nianos XIX 4 , 

lato clauo . . honoretur VII 1 
IeratariusXVniXXIV30here- 
ais ^ut le^tarii. . seruo U 10 le^- 
tariieIectioXXIV14 leg«tarii ioco 
habeatur XXV 14 ad heredem le- 

Satarii XXIV 30 legaUrio res tra* 
antur XXIV 27 ad leiratarium 
perlineat XXIV 17 cf. XXIV 27 
legatarium partiarium XXV 15 a 
leg-atario legarl non potest XXIV 
20 

mille assium legatura I 2 leg-e 
nobis adquiritttr legatara XIX i7 
leg-atttm ad nos pertinet XIX 19 
cum adiectione legali XXU 22 
lenta XVI 4 XVII 3 D£ LE6A- 
TIs XXIV 

lego XX 9 XXIV 3 legamus 
quattttor modis XXIV 2 poenae 
causa legatur XXIV 17 aliqnid 
legetur XXII 21 dimidia pars bo- 
norum legaU XXIV 25 si daobus 
eadem res per uindicationem (per 
damnationem) legaU sit XxIV 
12. 13 dotem . . le^atam sibi XV 
3 quod minns exactis nerbis legs- 
tttm est XXIV 11« si caelibi . . 
legatttm ftterit XVII 1 ac si op- 



INDEX 



101 



iimo iure legaiiim esset XXIV 
11« per Qindieationem leg^ri pos« 
sant XXIV 7 per damnationem . . 
legrari possant XXIV 8 sinendi 
modo 1eg>ari possant XXIV 10 

Ser praeceptionem legari possunt 
[XI V 11 ante heredis institutio- 
nem legari non potest XXIV 15 
post roortem heredis leg-ari non- 
potest, neab heredis heredelegpari 
uideatorXXIVlGinmortisheredis 
tempus leg-ari potest XXIV 16 
• poenae causa legari non potest 
XXIV 17 incertae jpersonae leg-ari 
non potest XXIV 18 incertae per- 
sonae leg>ari potest XXIV 18 a 
leg-atario legan non potest XXIV 
20 heredi a semet ipso leg-ari non 
potest XXIV 22 aniaersarani (re- 
rum) summa legparipotestXXIV25 
usus fructtts legpari potest XXIV 
26 cinitatibus . . . legari potest 
XXIV 28 non plos quam dodran- 
tem . . le^ari XXIV 32 
leg-itime [mannmissi] I 6 
le^itima totela XI 9 tutela leg>i- 
tima XIX 11 ab herede leffitimo 
XIX 13 le^itimo iure XXVIII 2. 
iure leg-itimo XXVIII 13 sine le- 
gitima obseruatione XXIII 10 le- 

f'itimi tutores XI 2. 8 curatores 
eg-itimi XII 1 DE LEGITIMIS 
HEREDIBVS XXVI 

ducere .. lenam XIII 2 

a lenone lenaue manu missam 
XIII 2 

lex . . rog-atur . . abrogtttnr . . de* 
rog^atur . . subrogatur . . obrora- 
tur I 3 minus quam perfecta lex 
I 2 leris nrodo XXIV 1 leffi pa- 
ruerit XVI 3 XVII 1 contra leflrem 
feeit 12 legeXIX2 ex lere XXVI 
5 ex leg« alioua XI 3 feg-e cau- 
tum est I 12 legpe nobis adquiri- 
tur XIX 17 cui le^e bonis inter- 

: dietum est XX 13 ipsis legpibus . . 
liberatus XVI 3 lex Aelia Sentia 
I 11 (12) 14 eadem lex I 13. 15 
ex ]ege Aelia Sentia VII 4 lex 
Atilia XI 18 lex Claudia XI 8 ex 
lege Cornelia XXIII 5 lex duo* 
deeim tabularum I 9 II 4 X 1 XI 
8. 14 XII 1. 2 ex leee 12 tab. 
XIX 17 XXVI 1. 7. 8 XXVII 6 
XXIX 1. 5. 6 lex Falcidia XXIV 
32 Uge Falcidia XXV ,14 per le- 

fem Furram XXVIII 7 lex Fusia 
aninia I 24 eadem lex 125 lexFu- 
ria testamentaria I 2 legtf lulia 
XIII 1. XIV contra legem Inliam 
XVI 2 propter legem luliam XXII 



9 ex \ege lulia caduearia XXVIII 
7 ex leg-e lulia de maritendis or- 
diniBus XI 20 lege lulia et Titia 
XI IfT lex lunia XI 16. 10 lere 
lunia III 3 XXII 3 ex lege lania 

I 10 XXII 19 lex Mensia V 8 l«x 
Papia XIV. XVIII. XXIX 6 lege 
Papia XVI 1 lex Papia Poppaea 
XXIX 3 post lerem Papiam Pop- 
paeam I 21 XXIV 12 contra legem 
Papiam Poppaeam XVI 2 per le- 
gem Papiam Poppaeam XXIV 31 
ex leg-e Papia Poppaea XIX 17. 
XXIX 5 ex lege Visellia III 5 

liber et heres fit I 14 liber esse 
iussus I 14. 22. II 1. 4 liber non 
fit I 19 liber fit I 22 fit lib^r II 
5. 6 peeuniam dare iussus et li- 
ber esse II 6 directo liber esse 
iussus II 8 filius a patre liber esto 
X 1 Uber homo XXIV 9 liber 
esto, liber sit, liberum esseiubeo 

II 7 liberi I 9. 10 liberi heredes- 
qne esse iussi I 14 ex euiusquam 
testamento liberi fiant I 24 libera 
. . testamenti factio XVI 1« 

lib eri parentum potestate liberan- 
tur X 1 liberi qui in utero suntXXII 
15. 19 postumi liberi XXII 15. 18 
liberi senatorum XIII 1 liberi 
patroni XXlX 4 si heredes non 
extiterint liberi XXIII 7 libero- 
rnm quaerendorum causa III 3 ius 
liberorum XVI 1« XXVI 8 ius 
trium liberorum XXIX 5 quattuor 
liberorum iure XXIX 3 liberis 
tam naturalibus quam adoptiais 
XXVIII 3 ex alio matrimonio li- 
berns superstites XV 1 retentiones 
.propter liberos fiunt VI 0. 10 li- 
beris ius Quiritium eonsequi III 1. 
3. 4 liberis emaneipatis testa- 
mento praeteritis XXVIII 2 

parentum potestate liberanturX 
1 debitores defuncti liberantur 
XIX 14 liberantur tutela XI 28 
legibas liberatos XVI 3 liberari 

Eossint I 24 
ertas . . directo potest dari II 
7 libertas dari non potest I 20 
liberias dari potest per fidei com> 
mtssnm XXV 18 libertas data I 
21 data . . libertas II 8 iusta li- 
bertas I 28 libertas fidei eommittl 

fiotest II 9 per fidei eommissum 
ibertas dari potest II 10 extin- 
Suitur libertas II 11 libertas sieat 
ari ita et adimi. . potest II 12 li- 
beriatis eonditionemllS adliber- 
tatem peruenit II 4 in libertate 
esset r 12 per fidei eommissam 



102 



INDEX 



daU libertate 11 11 pretii compn- 
tatio pro libertate II ll.cam liber- 
tate . . sine libertate XXII 7 li- 
bertates . . deatar I 25 libertates 

xvn 3 

libertiuos XII 3 

libertina XXVI 8 libertinae pa- 
tronae XXIX 6 libertinam (axorem 
duxerit) XVI 2 libertinas XIII 1 

fit libertas II 8 hordnus ... Ji> 
bertus II 8 sine suo herede liber- 
tus XXIX 1 ciais Romani liberti 
l^ereditatemXXIXl DE LIBERTO- 
RVM SVCCESSIONIBVS XXVII 
DE BONIS LIBERTORVM XXIX 
DE LIBERTIS I 

liberta XI 27 tutela leritima li- 
bertae XIX 11 in bonis libertae 

• XXIX 2 libertas . . tutela patro- 
noram liberauit XXIX 3 

libripens adhibetar XX 2 libri- 
pens adhiberi non potest XX 3 
libriDende XIX 3 

priroo jocn I 14 loco non adeuntis 

1 21 in liberoram loco XXVI 1 
quae diaersis locis XIX 6 

in [Indam] ael castodiam coniecti 

111 
lustrali eensu I 8 

ma^istratara I 7 

maior trig-inta annoram III 4 

maior sexag-enario XVI 3 maior 

qainquag^enaria XVI 4 
familiam mancipare XX 13 non 

nisi praesentes maneipari possunt 

mancipatio XIX3 familiae man- 
cipatio XX 3. 9 XXVIII 6 per 
nancipationem imag^inariam XX 

2 ana mancipatione X 1 dominia 
adquirantar .. mancipatione XIX 2 

seruus . . maucipatas I 16 filius 
ter mancipatas X 1 liberam caput 
manctpatum sibi XI 5 
rem mancipi alienent XI 27 in 
rerum nec mancipi alieaatione 
XI 27 omnes res aut mancipi 
sunt aat nec mancipi XIX 1 siue 
mancipi sine nec mancipi sit XIX 
16 siue mancipi res sint siue nec 
mancipi XIX 17 si quid mancipio 
acceperint XIX 18 
qaot mana capi possant XIX 6 
mana missionis tempore III 3 
ante manamissionem XI 19 mana 
missioue adenascitar XXIII 3 
mana missoris 118 XXVIU 7 
mana mittat II 7 mana miserit 
I 18 nnanu mittere I 13. 15. 17. 24 
mana mittendo I 16. 18 mana 



mittnntar I 7 mana mittebantnr 
I 8 uindicta mana missos I 12 
filius ex prima secundaue man- 
cipatione manu missas XXIII 3 
iuste mana missas III 4 ter mana 
missus X 1 ab proprietatis do- 
mino manu missus I 19 sine 
consilio manu missum 1 12 testa- 
mento . . manu missum 1 12 a le- 
none lenaae mana missam XIII 

3 manu . missi I 11 testamento 
manu missi I 9 inter amicos manu 
missi I 10 manu mitti I 24 

DE fflS QVI IN MANV SVNT IX 

diuas Marcus XXU 34 cf. XX 10 

de maritandis ordinibus XI 20 

Martem in Gallia XXII 6 

masculus pabis V2 masculi VUI 

5 liberantur tutela masculi XI 28 

masculi patronorum liberi XXIX 6 

mater familiae IV 1 mater . . lec-i- 

tima heres fit XXVI 8 matris m- 

testatae XXVI 7 non sunt sai 

heredes matri XXIX 2 Matrem 

Deorum Sipylenen XXII 6 matre . . 

certa IV 2 matrum leritimae he- 

reditates XXVI 7 

materteram V 6 

iastum matrimonium V 1. 2 in- 

cestum matrimoniam V 7 inpar 

matrimonium XVI 4 matrimonii 

nomine XV 1 contraxerint ma- 

trimonium XVI 2 iure contracto 

matrimonio V 10 per errorem con- 

tracto matrimonio VII 4 in matri- 

monio .. conIocaaerisXXIV17.18 

media capitis diminutio XI 12 

inter medias heredum institutio- 

nes I 21 

mens mentis nostrae insta conte- 

statio XX 1 
lex Mensia V 8 
pondere numero mensura con- 

tineatar VI 8 XXIV 7 
Meuius XXII 28. 33. 34 
filius familiae miles XX 10 testa- 
mento militis I 20 milites quo 
modo cumq. fecerint testamenta 
ualent XXUI 10 
militia ius Quir. conseoni III 1. 5 
Mineruam Iliensem XXII 6 
minima capitis diminutio XI 13 
minor trig-inta annorum seruns I 
12 minor ut^nti annorum I 13 
minor sft triginta annoram I 14 
minor jtriginta annoram III 3 mi- 
nor annornm tiig-inti qninqae 
XVI 1 annorum aig-inti minor 
XVI 1 minor sexag^inta annornm 
XVI 3 niinori sexag-enario XVI 

4 minorem quinqnagenaria XVI3 



IKDEZ 



103 



capitis m i n u t i n e XXVII 5 
post m i 8 8 i o n e m intra annum 

XXni 10 
res roobiles XIX 6 
leris m do XXIV 1 precatiao modo 

XXIV 1 sinendi modo leramas 

XXIV 2. 6 
rooram in dote . . reddenda VI 7 
mores I 4 propter mores^ retentio- 

nes fiant Vi 9 mores rraviores 

VI 12 mores leuiores VI 12 mo- 

res maiores VI 13 mores mino- 
«res VI 13 tatores moribas intro- 

dacti XI 2 moribas tutor datar 

XI 24 
le^atam m o r t i su e caasa I 2 testa» 

meuti faciendi et mortis tempore 

I 23 mortis caosa donatio VII 1 

ex mortis testatoris tempore XXIV 

31 post mortem heredis 1 20 at post 

mortem nostram aaleat XX 1 a 

roorte uiri XIV 
malier I 17 mortaa maliere XVI 

4 malieram tatores XI 25 malieri- 

bas XI 18 
nec manicipia nec manicipes he- 

redes institai possant XXll 5 mu- 

nicipibus XXlI 5 
municipia XXII 5 
. rnnipitur testamentum routatione 

XXIII 2 
matus XX 7. 13 muti .tutoris XI 

21 

dominium nanciscimar XIX 16 
haec iura . . nanciscuntar XXlX 5 

naturales liberi VIII 1. .8« 

naue (nani) ius Quir. consequi III 
1. 6 decim roiliam modioram 
nauero III 6 

inpensae necessariae VI 14. 15 
necessarios heredes XXII 24 

ciuile negrotium gperant XI 27 
idone^ negrotia sua tueri XU 4 
neg^otia . . curauit XXIV 19 

Nemesim XXII 6 

nepos XXII 17 XXIII 3 XXVI 2 
in locum nepotis adoptare VIII 7 
nepotes X 2 XXII 22 quasi ne- 
potes in potestate fiunt adrog«- 
loris VIII 8 aequum est nepotes 
in patris sui locum succedere 
XXVI 2 
, neptis XXII 17 

scto Neroniano XXIV lla « 

a diuo Nerua XXIV 28 

nihil egisse I 18 . 

nocentes I 11 nihil nocet XX 6 

matrimonii noroine XV 1 post 
nominum diem XV 2 tres post 
nominum diem XVI la 



nominatim 110.25 XI 14 XX 14 
noaerca V 6 
propter noxam I 11 
aediticiorum numero I 5 pondere 
numero mensura contineatur VI 8 

XXIV 7 

nuncupatur testamentnm XX 9 
nancupatio testamenti XX 9 si 

nuncupatio defuit XXVIII 6 
nuptias contrahunt V 2 naptias 

contrahendas XI 22 
nurus V 0. XXII 14 
nutu relinquere fidei commissam 

XXV 3 

pro muliere se oblieauerit VU 
3 si se obligrent XI 27 creditori- 
bus defuncti oblifiratus XIX 14 

lex obrog-atu'r I 9 

obseruatu« XXII 22 

sine le&-itima b 8 r u a t i n eXXin 
10 

obstat XXVII 3 obstent patrono 
XXIX 2 

octatla (retinetur^ VI 12 

ius suum omiserit XXVIII 7 

caduca cum suo o n e r e XVII 3 

optione le^i XXIV 14 

hominem optato. elegpito XXIV 14 

irop. Antonini et Commodi ora- 
ti one in senatu recitata XXVI 7 

de maritandis ordinibus XI 20 



r. 



anis farreus IX 

ex Papia XIV. XVIIL XXIX 6 
lex Papia Poppaea XXIX 3 le^em 
Papiam Poppaeam I 21 leg-em la- 
liam Papiamq. Poppaeam XVI 2 

508t lerem Papiaro Poppaeam 
lXIV12 jper lerem Papiam Pop- 
paeam XXIV 31 crx leg-e Papia 
Poppaea XIX 17 XXIX 5 

conditionl pareat U 5 legipa- 
ruerit XVI 3. XVII 1 

non capientis pars caduca fitXXIV 
12. 13 non capientis pars . . in 
hereditatem remanebat XXIV 13 
dimidia pars boriorum leg^ta 
XXIV 25 pars tertia nel quarta 
leffari potest XXIV 25 nirilis pars 
XXIXS partisetproparte stipula* 
tionesXxV 15 partis dimidiae (me- 
diae) XXIX 1 partem suam amittit 
I 18 partem non adeuntis I 21 in 

Sartem uirileni XXII 17 in partem 
imidiaro XXII 17 XXIX 1 in 
partem admittit XXII 34 maior^ 
parte tribanorura plebis XI 18 ex 
parte heres scriptus aVII 1 aut 
totnm aut ex parte XVIII deducta 
parte qaarta XXV 14 qaotquoli» 



104 



INOEX 



santab utraqne parte persdnae 
XXVI 4 partes fiebant XXIV 12 
pars alteritts alteri adcrescebat 
XXIV 12 singalis partes debea- 
tur XXIV 13 

leflralariam partiarium XXV 15 

plrtitio XXIV 25 

partas III 3 partus sequitur ma> 
uem V 9 

pater familiae IV 1. VIII 8 pater 
. . testis esse non potest XX 4 
nec patrem habuisse XII 3 patre 
. . incerto IV 2 DE SOLITARIO 
PATRE XIII patre peregrre mor- 
tuo XX 11 leg-atarii patres 1 21 
V patrla potestas X 3 

dodrantem totius patrimonii 
XXIV 32 

patronae XXIX 6 patronae in- 
eenuae XXIX 6 libtsctinae patro- 
Sae XXIX 6 patronam XXVU 1 

patronus XI 22 per similitadinem 

fatroniXI 5 liberos patroni XXVII 
patroni filius XXVII 2. 3 pa- 
troni nepotibus XXVII 3 famiuae 
patroni XXVIII 7 liberi patroni 
uirilis sexus XXIX 4 patrouo d^- 
fert XXIX 1 lex patrono nihil 
praestat XXIX 1 partis dimidiae 
(mediae) bonorum possessio pa- 
trono datur XXIX 1 in bonis li- 
bertatf patrono nihil iuris . . da- 
tur XX1X2 ohstent patrono XXIX 
2 uirilis pars patrono debeatur 
XXIXS patronum XX VII 1 patroni 
XI 3 liberos patronorum XXVII 
4 tutela patronorum liberauit 
XXIX 3 sine auctoritate patro- 
Dorum testari XXIX 3 masculi 
patronorum liberi XXIX 5 
patrueles XI 4 
patrui XI 4 
peculio XX 10 
ex Perasiano scto XXV 14. 15« 

16 
pendet conditio II 2 patria po- 

testas . . pendebit X 4 
perecer factus XVII 1 
pere|rinu8 V 8 X 3 XX 14 
XXn 2 ex peregrino V 8 peregri- 
nos XIX 4 cum perefirrinis V 4 
debita . . pereunt XIX J4 
mi&us quam perfecta lex I 2 
ex scto Perniciano XVI 3 
perpetuis poenis tenebitnrXVIS, 
pater adinncta filiae persona VI 
6 in persona caelibis VIII 6 ex 
euius persona hereditas caduca 
facta est XVII 3 reliqnae perso- 
Bae liberorute XXII 17 quotquot 
sunt hb utraqae parte personae 



XXVI 4 praeter exceptas per- 
sonas I 2 disparis conditionis 
personas VII 4 in iure cessio fit 
per tres personas XIX 9 per ea» 
personas quas in pot^state . . ha- 
bemus XIX 18 

ad nos pertinet XIX 18. 19 ad 
hos pertineat XVIII ad legata- 
rium pertineat XXIV 17 proat 
pertinere possit XVIII heredita- 
tem ad se pertinere nolaerint 
XXVI 5 

peto XXV 2 si non petierint bo- 
norum possessionem XXVIII 11 
tutor ahter peti non potest XI 22 

in petitione VI 10 

pistriuo III 1 

plerisq. placet 1 18 placuit I 21 

po enie causa 1 11 XXIV 17 XXV 
13 poenam iniung-it 12 quadrupli 
poenam constituit I 2 D£ POENA 
LEGIS IVLIAE XIV 

pondere nuraero mensura conti< 
neatur VI 8 XXIV 7 

lex Papia Poppaea XXIX 3 le- 

?em Papiam Poppaeam I 21 XVI' 
XXIV 12. 31 leg-e Papia Pop- 
paea XIX 17 XXIX 5 

res populi XXIV 9 tacitus con- 
sensus populi I 4 populo hona 
deferuntur XXVIII 7 adoptio fit 
per populum VIII 2 

tutela p o r r cesserit XI 7 

portioues XXVI 4 

bonorum possessio cum re XXVI 
8 bonorum ^ossessio datur XXVIII 
1 per continuationem possessio- 
nis XIX 8 bonorum possessionem 
dat XXIII 6 bonorum possessio- 
nem cum re . . habent XXIII 6 ad 
bonorum possessionem . . uoca- 
tur XXVI 8 DE POSSESSIO- 
NIBVS DANDIS XXVIIl 

quem bona fide possidemus XIX 
21 anno possessus I 16 

propter ius postliminii X 4 
iure postliminii X 4 XXIII 5 

postumus filius XXII 21 postuml 
liberi XXII 15. 18 ceteri masculi 

Sostumi XXII 22 filia postuma 
:XII 21 ceterae postumae femi- 
nae XXU 31 

femina potens V 2 

abstinendi p otestas XXII 24 filius 
reuersuB in patris potestatem 
XXIII 3 Jiberis . . in potesUte 
manentibus XXIU 7 D£ HIS 
gVI IN POTESTATE SVNT V 
in potestate parentam sunt VII 
4 QVI IN POTESTATE MAN- 
CIPIOVE SVNT QVEM ADMO- 



IKDEZ 



10& 



DVM £0 IVRE LIBERENTVR 

X qui in pot«Btat« . . est XXIV 

23 cnias in potestate . . est 

XXIV 24 
per praeceptionem le^amus 

XXlV. 2. o per praeceptionem 

legari possunt XXIV 11 
lex praecipit I 24 Lucius Titius 
' illam rem praecipito XXIV 6 
praedia in Italico solo •— rustica 

— urbana XIX \ 
praeg-nans XXVI S. 
praesidem prouinciae III 3 VIII 

2. 6 apud praesides VIII 4 a 

praesidibus earum XI IS. 20 
lex patrono nihil praestat XXIX 

1 solidi capiendi ins pr|fcestet 

XVI la ad rem aliquam praestan* 

dam II 9 
personae liberorum .. praete.ri- 

t a e XXII 17 testamento praeteri- 

tis XXVIII 2 
addicit praetor XIX 10 praetor 

ittbet aXII 23 ipraetor bonorum 

possessionem . . pollicetur XXII 23 

Sraetor . .bonorum possessionem 
&t XXIII 6 praetoris oui fidei 
commisso uocatur XXV 12 bene- 
ficio praetoris XXVIIl 12 ex 
edicto praetoris XXIX '1 praeto- 
rem I 7 praetorem uel praesidem 
prouinciae III 3 VHI 2. 5 a prae- 
fore XI 18 XII 1. 3 XXV 16 
XXVI 8 a praetore urbisXI^O. 24 

praetorianus tutor XI 24 

lore praetorio XXII 24 

precatiue XXV 1 ^ 

precatiuo modo XXIV 1 

pretii computatio II 11. iusto pre- 
tio n 11 

alprincipe XVI It familianim 
principes IV 1 

benefieio principali III 1. 2 prio- 
cipalibns constitutiouibus VII 1. 
XXm 10 

Priacas XI 28 

priuigna V 6 

cansam.. probauerit 1 13. cansa 
probata I 12 causa probata VII 4 

in proeinctu XX 2 

proconsnlem 1 7 

Proculeiani XI 28 

prodigus, cui . . bonis interdic- 
tum est XX 13 prodirura, eui 
bonis interdictum sit XU 2 liber- 
tinis prodig>i8 XII 3 

dos profecticia VI 3 

non proficere ad capiendas he-> 
reditates XVI 4 

censum profitebantur I 8 

lex prohibet I 1. 2. 13. 15 



dos promittitnr VI 1 

pronepotes XXII 22 

usus fruetus . . proprietas I i^ 
proprietatis domino 1 19 eiusdem 
partis proprietatem XV 3 

quasi proprius (seruus) XXII 10 
proprium (semnm) I 18 proprio 
seruo testatorisll 10 propno luro' 

xxm 7 

praesidem prcninciae III 3 in 

prouinciis I 13« VIII 4 XJ 18 
.intra pubertatem XXIU 7 
pubis V 2 nuper pubis facttts Xli 

4 pnberem Xi 28 puberes VII| & 
pupillus I 17 XX 7 pupilli VIII 

5 pupillis XI 18 pupiila I 17 
pupilTorum pupillarumq. tatorea 
Xr25 

lex . . putat I 12 

quadrans integ-er XXIV 32 qua» 
drantem . . deducere XXV 17 

qnadrupedes XIX 1 

quadrupli poenam I 2 

uulg-o quaesitos III 1 liberornm 
quaerendorum cansa III 3 

corpore quaestnm facientem XIII 2 

quamdiu (= quoad) horum quid 
fiat I 16 

quamuis unus I 22 

quintis . . relictis Vl 4 

ius Quiritium III 1. 2. 3. 4. 5 
XVII 1 ex iure Quiritium I 16. 23 
m 4 XI 19 XIX 20 XXIV 7 

doa . . recepticia VI 5 

reciperator^es I 13a 

pristina iura recipit X 4 qui re- 
cipit herediUtem XXV 14 

relinquere fidei commiMum 
XXV 3. 4 ex HolunUte relin- 
quentis XXVI precatine relinqui- 
tur XXV 1 testamento relictum 
XVII 1 le^aU . . relicU XXVI 81 

repensatio VI 13 

lentorum . . repetitio XXIV 33 
dotis repetitionem VI 6 

a repudio XIV 

res populi XXIV saae rei XI 14 
cum re XXUI 6 XXVI 8 XXVUI 
13 sine re XXVUl 13 

lex . . rescindit I 1. 2 

restituit XXV 14 dodrantem re- 
stituereXXV14 hereditatem resti- 
tnere XXV 14. 16 restituU fuis- 
sent XXV 16 

sexUe in reteutione sunt VI 10 
retentiones ex dote fiuut VI 9 

ex rig>ore iuris ciuilis XXV 1 

rbg-o.H 7 lex rogratur I 3 



106 



INDfiX 



Roraae I 28. 13« VUI 4 XI 18 
XXV 12 

«iws RomanQS I 12. 14. 16 ciuis 
Romani liberti XXIX 1 ciuem 
Romanum I 18 ciue Romano 1 16 

. cines Romani I 5. 6. 13« eqnites 
Romani 1 13« ciuiura Romanorum 
XXVni 6 inter ciues Romanos 

1 8 XIX 4 

rumpun^ (testamentum) XXII 18 
rumpitur testamentum XXIII 2. 

Sacra XXIV 9 
sollemni sacrificio facto IX 
Caelestera Salinensem XXII 6 
Ubertate salua XI 13 legtit^ . . 

salna sunt XVII 3 
heres scriptus XXIV 24 primo 
loco scrintus I 14 ex parte neres 
scriptus XVII 1 scripti heredis 

XXIV 28 primo gradu scripti 
XXII 83 secundp gradu uel se- 
quentibus heredes scripti XXII 
SS stirmata scripta I 11 scriptis 
heredibus XXII 17 XXIII 6 

Seio XXIV 12. 17 
senatores I 13« Xni 1 
senatns censuit XI 20. 21. 23 

XXV 17 a senatu damnatam XIII 

2 scto III 1. 4. 5 XI 22 scto cau- 
tura est XXIV 27 scto conces- 
sum est XXJI 5 scto prospectura 
est XXII 5 seto , constitutionibus 
principnra XXII 6 tntores sctis 
constitutiXI2 scto Caluitiano XVI 
4 scto Ciaudiano XI 11 Clau- 
diano scto XVI 3 scto quod anc- 
tore diuo Hadriauo factum est III 
8 8cto Neroniano XXIV 11« ex 
Pegasiano scto XXV 14. 15. 16 
ex scto Perniciano XVI 3 Tertul- 
liano XXVI 8 ex Trebelliano scto 
XXV 14. 16 

lex Aelia Sentia I 11 (12) 14 

seruato inre antiquo XVlI 2 

seruilis cogrnatio XII 8 

seraus I 12. 14. 19 II 2 in bonis 
. . seruus est I 16 seruus in bonis 
. . emptoris I 16 semus sine do- 
mino 1 19 seruus hostium X 4 se- 
ruus alterius in bonis alterius ex 
iure Qniritium XIX 20 teruus 
publicus populi Romani XX 16 
serui manu mittendi gratia VII 

I tam proprio serno testatoris 
quam heredis aut legtttarii . . ser- 
uo II 10 alieno seruo II 11 XI 

II serno in quo tantum usum 
fructum habemtis XIX 21 seruum 
manere 1 12 seruum manu mittere 
I 13 in bonis . . seraura habet I 



16 seruura eraerit 1 16 commaneot 
seruam 1 18 Stichum serunm 11 7 
eum seruum qui tantum in bonis 
noster est XXII 8 serui XIX 1 
libertas . . potest dari his seruis 
I 23 libertates seruis . . dentur I 
25 seruis hereditariis XXII 26 
seruos heredes instituere possa» 
mus XXII 7 cum seruis uullum 
conubium V 5 ex tribus seruis 
non plures qoara duos roanu mitti 
124 

sextae retinentur ex dote VI 10 

nirilis sexus VI 2 XI 4 sexus in- 
firmitatem XI 1 per uirilem sexum 
XI 4 

septem signis testiom sig-natam 
testamentamXXin 6 cf. XXVIII6 

sinendi modo leg-amus XXIV 2. 
5. 10 

matrem Deoram Sipylenem 

xxn 6 

S m y r n a e XXII 6 

adcrescit socio I 18 inter socios 

XIX 16 
so^rus V 6 
sinrulis solidum debetur XXIV 

13 DE SOLIDI C APACITATE XVI 
qoi soluendo non est I 14 
8 r r f ratri sororiue legitima heres 

fit XXVI 6 soror consanguinea 

XXVI 8 sorores ex eoaem patre 

XXVI 1 
spado VIII 6 
spurii IV 2 V 7 
status . . hominis mutatur XI 13 

de statu suo incertus XX 11 DE 

STATV LIBERO II 
Stichum seruum II 7 Stichum 

XXIV 12 
stigmata scripta I 11 
stipulatione tribunicia Vll 3 

partis et pro parte stipulationes 

XXV 15 interpositis stipulatio- 
nibus XXV 15 

stipulatus fuit VI 6 stipulati 

fuerint XIX 18 
in stirpes diuidatur XXVI 2 

XXVU4 
a tutela submotus XI 23 
lex . . subrogatur I 3 
salua substantia XXIV 26 
filio substituere heredera XXIII 
9 liberis inpnberibus . . heredes 
substituere XXIII 7 exheredatis 
filiis substttuere XXIII 8 dein- 
ceps sabstitui potest XXII 33 
snbstitutns ex asse fit heres XXII 
34 in partera admittit substitn- 
tum Xxll 34 heredes substitati 
XXII 38 



INOEZ 



107 



in loenm sni heredis succedendo 
adgnucitnr XXIII 3 

in legitimis hereditatibus succes- 
sio non est XXVI 5 successio- 
nem eius confirmat XXIII 5 D£ 
LIBERTORVM SVCCESSIONI- 
BVS XXVII 

exsuccessorio edicto XXVIII 12 

sumito XXIV 3 

uniuersarum rerum summa XXIV 
25 

surdusXXT. 13 

suspectus ttttor XI 23 

suus sine suo herede decesserit 
XXIX 1 sui heredes XXU 14 
XXVI 1 non sunt sui heredes 
matri XXIX 2 suorum heredum 

. numero sunt XXII 15 feminae 
suos heredes non habent XXVI 
7 contra suos heredes XXIX 1. 

lex duodecim tabularum I 9 II 4 
X 1 XI 3. 14 XII 1. 2 XIX 17 XXVI 
1. 7. 8 XXVU 5 XXIX 1. 5. 6 
tabulas testamenti XX 9 contra 
tabulas testamenti XXVIII 1. 2 
XXIX 1. 5 contra tabulas XXII 
23 XXVni 5 secundnm tabulas 
XXVUI 1. 5 iuxta Ubnlas XXIII 
6 ante apertas tabulas XVII 1. 
ex apertis tabnlistestamenti XXIV 
31 

tacitus consensns 14 taeitamfidem 
XXV 17 

ex scto Tertnlliano XXVI A 

lex Furia testamentaria I 2 

si si^natnm testamentnm sit 
XXVni 6 testamenti faciendi . • 
tempore I 23 testan^enti faciendi 
ins XI 16 testamenti factionem 

: XI 16 libera . . testamenti factio 
XVI 1« lestamenti factionem cnm 
testatore XXII 1 uis et potestas 
testamenti XXIV 15 non patitur 

i ikalere testamentum XXII 16 rnm- 
pnnt testamentum XXII 18 manu 
missns testaraento I 6. 9. 12 te- 
stamento liber esse iussus I 14. 
22 II 1 ex eo testaniento . . heres 
1 14 testamento militis I 20 liber- 
tas testaroento potest dari 1 23 ex 
cninsauam testamento liberi fiant 
I 24 libertates . .«testamento . . 
dentur I 25 libertas . . dari ~ 
adimi . . testamento . . potest II 
12 testamento . • nominatim tu- 
tores dati XI 14 ex testamento 
liber et heres fit XXII 11 ex te- 
stamento parentis heredes facti 
XII 3 testamento relictum XVII 1 
ex eo testamento non capit XVIII 



teslamento relinqnitnr XXIV 1 
testamento facto decedat XXIX 1 
QVEM ADMODVM TESTAMEN- 
TA RV^PVNTVR XXUI DE 
TESTAJWENTIS XX 

testatio XX .9 testatione inter- 
posita lU 3 

tabnlas testamenti testator te- 
nens XX 9 testator capite dimi- 
nutus XXIII 4 si testator . . ciuig 
Roraanus . . fuit XXIU 6 seruis 
qui . . testatoris faerunt I 23 non 
testatoris sed nianu missoris U 
8 proprio semo testatoris II 10 
liberis et parentibus testatoris 
XVIII qui in potestate testatoris 
est XX 3 mortis testatoris tem- 
pore XXII 3 res quae • . testato- 
ris fuerunt XXIV 7. 11« quae non 
sunt testatoris XXIV 8 res pro- 
priae testatoris XXIV 10 

testimonium praebitote XX 9 

t e s t i s adhiberi non potest XX 3 
pater testis esse non potest XX 
4 patri filias suus testis esse non 
deoet XX 5 domestici testes ad- 
hibendi non snnt XX 3 non mi- 
nus iinam quinqne testes XX 2 
septem sigrnis testium XXIII 6 
nihil nocet ex nna domu plures 
testes alieno neg>otio adniberi 

XX 6 testibus decem praesentibus 
IX quinque testibns praesentibus 

testor XX 9 testari XX 10 qno 
modo eunque uellent . . testari 
XXIII 10 sine auctoritate patro'- 
norum testari XXIX 3 certnm 
consilinm debet esse testantis 
XXII 4 

Titius XXI XXII 33 XXIV 19 
Lucius Titius XXIV 6 Titium 

XXI Lucium Titium XXIV 5 Ti- 
tio XXIV 12. 17. 19 

lex toUitur I 3 patria potestas 

tollitur X 3 
torti I 11 

trad^itio XIX 7 traditione XIX 2 
conditionem secum trahit II 3 
res corporales ..transeunt XIX 15 
hereditas non tr^ansmittitnr 

XXVI 5 
ex Trebelliane scto XXV 14. 16 
tribunorum plebis XI 18 
annua biraa trima a die VI 8 

dnos trimos XVI 1« 
ttatela legritima libertae XIX 11 
mulier, quae in tntela est I 17 
libertas . . tutela patronomm li- 
berauit XXIX 3 DE TVTELIS Xl 
fidneiarius tutor XI 5 cessicius 



108 



INDEX 



tutor XI 7 tator . . suspectas XI 
23 tutor praetorianos Xt 24 mati 
fariofiaetutorisXI^i tutoreaac- 
tore XX 15 tutorea constituuntnr 
XI 1 tutbres sctis constituti XI 2 
tutores moribus introdueti XI 2 
tutores leg^itimi XI 2. S tatdres 
testamento nominatim dati XI 14 
tatores datiui XI 14 pupilloram 
pupillaramq. tutores XI 25 ma- 
lierum tutores XI 25 tutores Ati- 
iianos XI 18 

uacationem XIV 

libertas data . . non aalet I 21 
iure antiqno nalet I 21 donatio 
non .ualet VII 1 oalet testamen- 
txun XXU 17 nt post mortem no- 
stram ualeat XX 1 ualere . . posse 
1 21 non ualere constat 1 21 ualere 
eius caasam I 21 

aenum dabit X 1 

uirgpines Vestae X 5 

uia XIX 1 

uigriies Romae III 5 

uindicat is coi ceditur XIX 10 
caducum nindieare XXV 17 uin- 
dicantis XIX 9 fisco aindicantur 
XVU 2' 

per aindicationem le^amus 
XXIV 2. 3 per uindicationeni 
leffari possunt XXIV 7. 11 

uindicta manamittuntur I 7 ain- 
dicta manumissus I 12 



uir et uxor XV 1 XVI 1 a morte 
oiri XIV oiro oxori XXVIII 7 

uir^ioes Vestae X 5 

oiridiariis VI 17 

oirilis sexus VI 2 XI 4 oirilis 
pars XXIX 3 

ex leg^e Visellia III h 

ad bonorum possessionem a prae. 
tore oocator XXVI 8 

oolo dari XXV 2 

domini uoluntate 112 ex oolon- 
tate relinquentis XXV 1 

inpensae uoluptoosae VI 14. 17 

oso cap i XIX 8 usu capione XIX 
2. 8 

osn capiatur II 3 

alterius usus fructus. alterius 
proprietas I 19. usus fructus in 
lure cedi potest XIX 11 usos 
fructos legrseri potest XXIV 26 
usos froctos ad leevtariom per- 
tinere desierit XXIV 27 asum 
fructum tertiae partis bonoram 
XV 3 seruo in qao tantum usum 
froctum h«d>emos XIX 21 

o t r i q o e V 2atrisqoe adeontibns 1 21 

qoi in otero sont XXII 16. 19 

inpensae otiles VI 14. 16 

oolg-aris cretio XXII 31 

oolffo qoaesitos III 1 oulg-o con- 
cepti V 7 

uxor defancti praeg-nans XXVI 3 
oxorem doxerit III 3 prohibeatar 
oxores ducere XIII 1 



/ . 



109 



LACINIAE VINDOBONENSES 



FoL 1 r. 



ARBI 

TRARIAHBXPLICANTAPBRSPOff 

siombmsbmp.prohibitoriavb 
r0j?sp0m8i0nembxplicamt 
rbstitvtoriovbxhibitorioidicto 
rbddictosiqB.arbitrvmp^v 
lavbritisc^qvoaoitform.ac 
cipitarbitrariamp^rbitbr 



IRBCOMMODATApMITTAT 
LOCATVMqqBT^DVCTVMtVS 

gbntivmjndvxitmbxjcob 

pim'p'sesb;onb6Ppriasbtrb8 

habbrbbtlocandiivsnanc 

tisvm^btodvcendirbsalib 

nasetisqvi3dvxitivregbn 

tivmtenetadmerobdbmbx 



110 



Fol. 1 u. 



RBDDISqACClIPISTIS^ALIAMPE 

CVNIAME*DEMQVAMTITATIS 

MVTVAEA<^DARIP*SVNTRESN 

ALIAEj^qPONDERENVMBRO 

MENSVRAOTINENT 

DEPOSITiqqVTlLITATBMIVSGEN 

TlVMpDlDITVT^VISCVSTODlEN 

DAMREMSVAMANIMALEMV 



INV. 



ADIPISCENDAE^RECIPERANDAB 

P^SESSIONISQVALIAS.iDlCTA 

QVEMFVNDVMETil)r.TATEM 

«SIFVTfDVMVlTTBMAiALIQVO 

PETAMNHI8DEFENDATC0GIt"~ 

ADMETRANSFERREp^SESSlONEM 

SIVENVM4P*6BDISIVEAN«*P*SE 



IT